Aspekt czasownika w serbskim: kiedy dokonany, a kiedy niedokonany

Jako osoba mówiąca po polsku masz nad innymi ogromną przewagę: aspekt już znasz. Mówisz „pisałem” i „napisałem” i czujesz różnicę bez zastanawiania. W serbskim działa to tak samo — aspekt jest częścią samego czasownika, a nie czasu — więc tutaj nie uczysz się nowej kategorii, tylko nowych form. To dobra wiadomość. Zła jest taka, że formy bywają inne, niż podpowiada polski odruch, więc warto wybierać aspekt świadomie, a nie z przyzwyczajenia. Reguła jest jedna i dotyczy zarówno przeszłości, jak i przyszłości. Zadaj sobie pytanie: czy patrzę na czynność, jak płynie, czy na jej koniec i wynik? Jeśli patrzysz na sam przebieg — proces, trwanie, powtarzanie, nawyk — wybierasz aspekt niedokonany. Jeśli liczy się dla ciebie zamknięcie, jeden skończony fakt z rezultatem — wybierasz dokonany. Porównaj: „Jeo sam ručak.” (jadłem obiad — byłem w trakcie) i „Pojeo sam ručak.” (zjadłem obiad — skończyłem, talerz pusty). Serbski, jak polski, ma pary czasowników o tym samym znaczeniu, ale różnym aspekcie: jesti/pojesti, učiti/naučiti, čitati/pročitati, pisati/napisati. Ta sama decyzja obowiązuje w przyszłości. „Sutra ću čitati.” to „jutro będę czytać” (proces), a „Sutra ću pročitati knjigu.” to „jutro przeczytam książkę” (do końca, z wynikiem). Osobny, bardzo serbski wzorzec to zdania z „dok” (podczas gdy): tło niedokonane plus nagłe zdarzenie dokonane — „Dok sam ručao, neko je pozvonio.” (gdy jadłem obiad, ktoś zadzwonił do drzwi). Trwająca czynność w tle, jedno punktowe zdarzenie na pierwszym planie. Najczęstsze pułapki, nawet dla Polaków. Po pierwsze: aspekt dokonany to nie forma „grzeczniejsza” ani „lepsza” — to po prostu zakończenie czynności, nic więcej. Po drugie: nie zostawiaj skończonej czynności w aspekcie niedokonanym z rozpędu — „Pisao sam pismo.” znaczy „pisałem list” (byłem w trakcie), a jeśli list jest gotowy, powiedz „Napisao sam pismo.”. Po trzecie, klasyczny absurd: „naučio sam, ali nisam učio” (nauczyłem się, ale się nie uczyłem) — wynik bez procesu nie ma sensu; modelowe zdanie brzmi odwrotnie: „Učio sam, ali nisam naučio.” (uczyłem się, ale nie nauczyłem). Po czwarte: nie nadużywaj aspektu dokonanego w czasie teraźniejszym — tam najczęściej opisujesz przebieg.