Sırpça yan cümleler: neden, amaç, karşıtlık ve sonuç
Sırpçada birleşik cümleler bir ana cümle ile bir yan cümleden oluşur. Burada anlamına göre dört yan cümle türüne bakıyoruz: neden, amaç, karşıtlık ve sonuç. Her tür kendi bağlacından ve yanıt verdiği sorudan tanınır. NEDEN (uzročne) cümleleri „neden?“ sorusuna yanıt verir ve bir sebep belirtir. Bağlaçlar jer ve zato što'dur; ikisi de Türkçedeki „çünkü“ye karşılık gelir. „Ostajem kod kuće jer pada kiša“ (Yağmur yağdığı için evde kalıyorum). Anlamları aynıdır, ama jer nötr ve günlüktür; zato što ise biraz daha vurguludur ve sebebi öne çıkarır: „Ne idem napolje zato što sam umoran“ (Yorgun olduğum için dışarı çıkmıyorum). Konuşma dilinde çok daha sık jer duyarsın. AMAÇ (namerne) cümleleri eylemin amacını bildirir ve Türkçedeki „-mek için“ yapısına denk gelir. Bağlaçlar da ve kako bi'dir. Dersin en önemli kuralı burada ve Türkçeden farklıdır: Türkçede amaç için çoğu zaman mastar kullanırız („ekmek almak için“), ama Sırpçada amaç bildiren da'dan sonra her zaman kişiye göre çekimli bir fiil (geniş/şimdiki zaman) gelir, asla mastar gelmez. „Idem u prodavnicu da kupim hleb“ denir (Ekmek almak için markete gidiyorum) — kelimesi kelimesine „… ki ekmeği alayım“, „da kupiti“ değil. Aynısı kako bi için de geçerlidir: „Učim da bih položio ispit“ (Sınavı geçmek için çalışıyorum). Yani fiili mastarda bırakma; özneye göre çek. KARŞITLIK (dopusne) cümleleri beklentiye ters düşen ama yine de ana cümlenin eylemini engellemeyen bir durum belirtir. Bağlaçlar iako ve mada'dır (aynı anlam, „-e rağmen / her ne kadar“). „Iako je umoran, radi“ (Yorgun olmasına rağmen çalışıyor). Ana cümlede çoğu zaman ipak (yine de) sözcüğü eşlik eder. SONUÇ (posledične) cümleleri ana cümledeki eylemin sonucunu bildirir. Tipik bağlaç tako da'dır („öyle ki / bu yüzden“): „Padala je kiša, tako da smo ostali kod kuće“ (Yağmur yağıyordu, bu yüzden evde kaldık). En yaygın tuzak jer ile zato arasındaki farktır. Jer sebebi başlatır ve „neden?“ sorusuna yanıt verir — geriye, sebebe bakar. Zato sonucu başlatır ve „peki sonra ne oldu?“ sorusuna yanıt verir — ileriye, sonuca bakar. Karşılaştır: „Ostajem kod kuće jer pada kiša“ (sebep) ve „Pada kiša, zato ostajem kod kuće“ (sonuç). Aynı iki olgu, ters yön. Emin değilsen soruyu sor: „neden?“e yanıt veriyorsan jer; bir sonucu açıklıyorsan zato (tako da) gerekir.
Örnekler
- Ostajem kod kuće jer pada kiša. I'm staying home because it's raining.
- Učim da bih položio ispit. I study (in order) to pass the exam.
- Iako je umoran, radi. Although he's tired, he works.
Dersin tamamı
Videodaki her şey, yazılı olarak.
-
Ostajem kod kuće jer pada kiša. Pada kiša, zato ostajem kod kuće. Neredeyse aynı cümle — ama bağlaç sana bir neden mi verdiğini yoksa bir sonuç mu çıkardığını söyler. Bunları karıştırırsan, demek istediğinin tam tersini söylersin.
-
B2 seviyesine geçince artık kısa, kopuk cümlelerle konuşmazsın. Düşünceleri birbirine bağlarsın: bir şey neden olur, neye yarar ve her şeye rağmen ne olur. Bunu yan cümleler yapar ve her birini kendi bağlacı başlatır. Bugün dört işe bakıyoruz — sebep, amaç, izin ve sonuç.
-
Sebepten başlayalım. Bir şeyin neden olduğunu söylemek istediğinde sebep verirsin ve sebebi çoğunlukla jer ve zato što bağlaçları başlatır. İkisi de aynı anlama gelir — sana sebebi verir — ve ikisi de o sebebi taşıyan cümlenin önünde durur. Jer konuşmada biraz daha yumuşak ve sıradan, zato što biraz daha vurgulu.
-
İşte sebep iş başında: Ostajem kod kuće jer pada kiša. Ana cümle ne yaptığımı söyler — evde kalıyorum. Jer bağlacı sebebi başlatır — yağmur yağıyor. Neden kaldığımı sorarsın ve cevap jer sözcüğünden sonra gelir.
-
Aynı sebebi zato što ile de vurgulayabilirsin: Ne idem napolje zato što sam umoran. Zato što sadece jer sözcüğünden biraz daha güçlü, ama işi aynı — sebebi başlatır. Yorgunum ve bu, dışarı çıkmamamın sebebi.
-
Şimdi amaç — bir şey neye yarar, neyi başarmak istersin. Amacı da ve kako bi başlatır. İşte dersin en önemli kuralı burada: amaç anlamına gelen da sözcüğünden sonra fiil şimdiki zamana gider — asla mastara değil. Učim da bih položio, ama učim da položiti değil.
-
Amacı kako bi ile gör: Učim da bih položio ispit. Neden çalışıyorum? Sınavı geçmek için — bu hedef, amaç. Biçime dikkat et: položio, položiti değil. Fiil şimdiki zaman gövdesini izler, mastarda kalmaz.
-
Sade da ile de amaç yine şimdiki zaman ister: Idem u prodavnicu da kupim hleb. Neden markete gidiyorum? Ekmek almak için. Kupim fiili şimdiki zamanda, birinci tekil kişide, eylemi yapanla uyuşur. Da kupiti hleb demezsin.
-
Üçüncü iş izin — bir şey engellere rağmen, beklenenin tersine geçerli olduğunda. Bunu iako ve mada başlatır. Onlarla şunu dersin: bunu engellemesi gereken bir şey var doğru, ama yine de oluyor. Iako je umoran, ipak radi.
-
İşte inat, yani izin, iş başında: Iako je umoran, radi. Yorgunluk normalde dinlenmek demek olurdu — ama o yine de çalışıyor. Iako engeli başlatır, ana cümle ise o engele rağmen ne olduğunu söyler. Çoğunlukla ikinci kısımda bir de ipak sözcüğü gelir.
-
Şimdi sonuç, yani çıktı — tako da. Onunla, söylenenden neyin ortaya çıktığını dersin: Padala je kiša, tako da smo ostali kod kuće. Yağmur sebep, evde kalmak sonuç. Tako da sonucu gösterir — ilk kısım yüzünden olan şeyi. Bu, jer sözcüğünün tam ters yönüdür.
-
Ve şimdi asıl tuzak. Jer sebep verir — neden sorusuna cevap verir. Zato sonuç verir — peki sonra ne olur sorusuna cevap verir. Bunlar iki ters yön. Ostajem kod kuće jer pada kiša sonuçtan sebebe gider. Pada kiša, zato ostajem kod kuće sebepten çıktıya gider. Onları değiştirirsen mantığı baş aşağı çevirirsin.
-
İkinci sık yapılan hata, da sözcüğünden sonraki fiil biçimidir. Amaç, şimdiki zamanda çekimli fiil biçimi ister, asla mastar değil. Učim da položiti ispit denmez. Doğrusu učim da bih položio ya da učim da položim. Fiil, eylemi yapanla uyuşmak zorundadır.
-
Özetleyelim. Jer ve zato što sebep verir. Da ve kako bi amaç verir ve şimdiki zaman ister. Iako ve mada inadı başlatır, beklenene rağmen bir şeyi. Tako da ise sonuç verir. Bu bağlaçlarla düşünceleri tek bir akıcı, yetişkin cümlede birleştirirsin.