Sırpça ilgi zamiri koji: cinsiyet dışarıdan, hâl içeriden gelir

Sırpçada koji (eril), koja (dişil), koje (nötr) ilgi zamiri, bir yan cümleyi bir isme bağlar; Türkçedeki „...-en/-an” ortaçlarının ve „...-dik” yapılarının karşıladığı işi yapan ayrı bir kelimedir. Burada en başta bir şeyi netleştirelim: Türkçede koji gibi ayrı bir ilgi zamiri yoktur. Türkçe, ilgi cümlelerini sıfat-fiillerle (ortaçlarla) kurar: „çalışan adam”, „okuduğum kitap”. Sırpça ise bunu ayrı, çekimlenen bir kelimeyle yapar, ve işte yeni olan kısım bu. Dersin tüm özü ikili bir kuraldır: zamir, cinsiyetini ve sayısını yan cümlenin dışındaki isimden (öncülden) alır; hâlini ise yan cümlenin içindeki rolünden alır. İki farklı kaynak, iki farklı karar. Örnekleri inceleyelim. „čovek koji radi” (çalışan adam) ifadesinde koji erildir, çünkü čovek erildir; ve yalın hâldedir, çünkü radi fiilinin öznesidir. „knjiga koju čitam” (okuduğum kitap) ifadesinde koju dişildir (knjiga'dan gelir), ama -i hâlindedir (koju), çünkü cümle içinde čitam fiilinin nesnesidir. „grad u kome živim” (içinde yaşadığım şehir) ifadesinde u edatı artı lokatif hâli vardır: u kome. Şunlara da dikkat et: „čovek koga vidim” (-i hâli: gördüğüm adam), „prijatelj kome verujem” (-e hâli: güvendiğim arkadaş), „auto koji vozim”, „ljudi koji čekaju” (çoğul). Senin için iyi haber şu: Türkçede hâl ekleri (yalın, -i, -e, -de, -den) zaten vardır, bu yüzden „bir kelime cümledeki rolüne göre hâl alır” fikri sana tanıdıktır. Zorluk, bu hâl mantığını ayrı bir ilgi zamirine taşımak ve üstüne bir de cinsiyet seçmektir, çünkü Türkçede dil bilgisel cinsiyet yoktur. koji mi koja mı koje mi sorusu, öncül ismin cinsiyetine bakmayı gerektirir; bu adım senin için tamamen yeni. En sık yapılan hata, „çekim çekimi” diyebileceğimiz bir kapandır: ismin hâlini zamire kopyalamak. İsim -i hâlindeyse, zamiri de -i hâline koymak istersin. Yanlış: „Vidim čoveka kojeg radi”. Doğru: „Vidim čoveka koji radi” — čoveka ismi -i hâlindedir, ama koji yalın hâlde kalır, çünkü kendi yan cümlesinde radi fiilinin öznesidir. Her zaman şunu sor: zamir, kendi yan cümlesinde ne yapıyor? Cinsiyeti dışarıdan al, hâli içeriden.