Η σερβική αναφορική αντωνυμία koji: γένος απ' έξω, πτώση από μέσα
Στα σερβικά, η αναφορική αντωνυμία koji (αρσενικό), koja (θηλυκό), koje (ουδέτερο) συνδέει μια αναφορική πρόταση με ένα ουσιαστικό — αντιστοιχεί στο ελληνικό «που» ή «ο οποίος». Το κλειδί όλου του μαθήματος είναι ένας διπλός κανόνας που πρέπει να γίνει αυτόματος: η αντωνυμία παίρνει το γένος και τον αριθμό της από το ουσιαστικό που βρίσκεται έξω από την αναφορική πρόταση (το λεγόμενο προηγούμενο), αλλά παίρνει την πτώση της από τον ρόλο που παίζει μέσα στην αναφορική πρόταση. Δύο διαφορετικές πηγές, δύο διαφορετικές αποφάσεις. Ας περπατήσουμε τα παραδείγματα. Στο «čovek koji radi» (ο άντρας που δουλεύει), το koji είναι αρσενικό ενικού επειδή το čovek είναι αρσενικό, και βρίσκεται σε ονομαστική επειδή είναι το υποκείμενο του radi. Στο «knjiga koju čitam» (το βιβλίο που διαβάζω), το koju είναι θηλυκό (από το knjiga) αλλά σε αιτιατική (koju), γιατί μέσα στην πρόταση είναι το αντικείμενο του čitam. Στο «grad u kome živim» (η πόλη στην οποία ζω), έχουμε πρόθεση u + τοπική (lokativ): u kome. Πρόσεξε επίσης: «čovek koga vidim» (αιτιατική αρσενικού: τον βλέπω), «prijatelj kome verujem» (δοτική: τον εμπιστεύομαι), «auto koji vozim», «ljudi koji čekaju» (πληθυντικός). Για σένα ως ελληνόφωνο, η γέφυρα είναι ισχυρή: το «ο οποίος / η οποία / το οποίο» κλίνεται κι αυτό για γένος, αριθμό και πτώση, οπότε η ιδέα ότι η αναφορική λέξη αλλάζει μορφή ανάλογα με τον ρόλο της σου είναι ήδη οικεία. Το άκλιτο «που» που χρησιμοποιείς καθημερινά είναι η εύκολη απόδειξη ότι ξέρεις ήδη αναφορικές προτάσεις — απλώς τα σερβικά απαιτούν πάντα την κλιτή μορφή. Η μόνη πραγματικά καινούρια λεπτομέρεια: τα ελληνικά δεν έχουν ξεχωριστή τοπική πτώση, οπότε ο συνδυασμός πρόθεση + lokativ (u kome živim) είναι το σημείο που θέλει εξάσκηση. Η πιο συχνή παγίδα είναι το λεγόμενο «λάθος έλξης»: αντιγράφεις την πτώση του ουσιαστικού πάνω στο koji. Αν το ουσιαστικό είναι σε αιτιατική, μπαίνεις στον πειρασμό να βάλεις και την αντωνυμία σε αιτιατική. Λάθος: «Vidim čoveka kojeg radi». Σωστό: «Vidim čoveka koji radi» — το čoveka είναι αιτιατική, αλλά το koji μένει ονομαστική, γιατί μέσα στη δική του πρόταση είναι υποκείμενο του radi. Ρώτα πάντα: τι κάνει η αντωνυμία μέσα στη δική της πρόταση;
Παραδείγματα
- čovek koji radi the man who works
- knjiga koju čitam the book that I'm reading
- grad u kome živim the city I live in
Ολόκληρο το μάθημα
Όλα όσα υπάρχουν στο βίντεο, σε κείμενο.
-
Υπάρχει μία λέξη που ενώνει δύο σύντομες προτάσεις σε μία πιο πλούσια, κι ακριβώς εκεί σκοντάφτουν οι περισσότεροι.
-
Η λέξη koji συνδέει μια περιγραφική πρόταση με ένα ουσιαστικό. Μ' αυτή κάνεις δύο προτάσεις μία, κι αυτό είναι το άλμα προς την άνετη ομιλία.
-
Να η καρδιά όλου του κανόνα. Η λέξη koji συμφωνεί σε γένος και αριθμό με το ουσιαστικό στο οποίο αναφέρεται, κι αυτό έρχεται απ' έξω. Αλλά την πτώση της την παίρνει από μέσα, από τον ρόλο της μέσα στην πρόταση.
-
Ας ξεκινήσουμε απ' το πιο εύκολο. Όταν το koji είναι το υποκείμενο της πρότασής του, μένει στην ονομαστική. čovek koji radi
-
Τώρα ας αλλάξουμε ρόλο. Εδώ το koji δεν είναι αυτός που δουλεύει, αλλά αυτός που βλέπω, άρα το αντικείμενο. Γι' αυτό περνά στην αιτιατική και γίνεται koga. čovek koga vidim
-
Τώρα το ουσιαστικό είναι θηλυκό, knjiga, οπότε διαλέγουμε koju, όχι koji. Το γένος συμφωνεί απ' έξω, και αφού το βιβλίο είναι το αντικείμενο που διαβάζεται, η πτώση είναι αιτιατική. knjiga koju čitam
-
Όταν μπροστά μπαίνει πρόθεση, αυτή ορίζει την πτώση. Στο grad u kome živim η πρόθεση u απαιτεί τοπική, οπότε το koji γίνεται kome. grad u kome živim
-
Κάποια ρήματα απαιτούν δοτική, και τότε το ίδιο και το koji. Το ρήμα verovati, εμπιστεύομαι, παίρνει δοτική, οπότε στο prijatelj kome verujem ο τύπος είναι kome. prijatelj kome verujem
-
Ας το πούμε ξεκάθαρα: το γένος του ουσιαστικού σού λέει αν θα διαλέξεις koji, koja ή koje. Το ρήμα ή η πρόθεση μέσα στην πρόταση σού λέει ποια πτώση παίρνει αυτός ο τύπος.
-
Και να η κλασική παγίδα. Πολλοί αναγκάζουν το koji να ταιριάξει με την πτώση του προηγούμενου ουσιαστικού. Όμως δεν πρέπει. Vidim čoveka, οπότε θα περίμενες αιτιατική· κι όμως, αν αυτός δουλεύει, το koji είναι το υποκείμενο της δικής του πρότασης και μένει στην ονομαστική.
-
Δες πάλι το ίδιο ουσιαστικό σε δύο ρόλους. Auto koji vozim: εδώ το αυτοκίνητο είναι το αντικείμενο, οπότε το koji λέγεται koji στην αιτιατική για αρσενικό πράγμα. Ίδια λογική, απλώς ακολούθησε τον ρόλο. auto koji vozim
-
Και στον πληθυντικό η αρχή ισχύει: γένος και αριθμός απ' έξω, πτώση από μέσα. ljudi koji čekaju
-
Θυμήσου το έτσι: γένος και αριθμός απ' έξω, πτώση από μέσα.