Η σερβική προστακτική: εντολές, προσκλήσεις και ευγενικά αιτήματα
Η προστακτική είναι ο ρηματικός τύπος για εντολές, προσκλήσεις και αιτήματα – ο πιο καθημερινός ρηματικός τύπος που θα συναντήσετε στα σερβικά. Σχηματίζεται από το θέμα του γ' πληθυντικού του ενεστώτα. Για ένα άτομο (ti, ενικός, οικειότητα) προσθέτετε -i: radi! („δούλεψε!“). Τα ρήματα σε -ati παίρνουν -j: čitaj! („διάβασε!“). Για το vi προστίθεται -te: radite!, čitajte!. Μια πρόσκληση σε οικείο πρόσωπο είναι „Dođi ovamo!“, μια οδηγία σε ομάδα „Čitajte glasno!“. Υπάρχει και ο τύπος mi (radimo! – „ας δουλέψουμε!“), που τον αναφέρουμε μόνο εν συντομία. Σημαντικό: το vi δεν είναι μόνο πληθυντικός. Είναι ταυτόχρονα ο ευγενικός πληθυντικός προς έναν ξένο ή μεγαλύτερο – ακριβώς όπως ο πληθυντικός ευγενείας στα ελληνικά. Γι' αυτό λέμε από σεβασμό και σε ένα άτομο „Dođite ovamo!“, „sedite“, „izvolite“, „uđite“. Κάθε προστακτική την απαλύνετε σε αίτημα με molim te (οικείο) ή molim vas (ευγενικό)· ο ρηματικός τύπος δεν αλλάζει: „Sačekaj me, molim te.“ Το πιο σημαντικό σημείο του μαθήματος είναι η άρνηση. Η προσεγμένη πρότυπη γλώσσα σχηματίζει την αρνητική προστακτική με nemoj (σε ένα άτομο) / nemojte (σε πολλά) + da + ενεστώτα: „Nemoj da brineš.“ („Μην ανησυχείς.“), „Nemojte da brinete.“ Υπάρχει και nemoj + απαρέμφατο: „Nemoj brinuti.“ Ένα σκέτο „ne“ + προστακτική (π.χ. ne brini) ακούγεται στον γρήγορο λόγο, αλλά δεν είναι το προσεγμένο πρότυπο – συνηθίστε εξαρχής το nemoj(te) + da. Σε αντίθεση με τα ελληνικά, όπου η άρνηση της προστακτικής γίνεται με „μην“ + υποτακτική (μην ανησυχείς, μη γράφεις), τα σερβικά χρησιμοποιούν ένα ξεχωριστό βοηθητικό, το nemoj. Εδώ ακριβώς μπερδεύονται οι ελληνόφωνοι: δεν αρκεί να βάλετε ένα „ne“ μπροστά από το ρήμα. Και θυμηθείτε: η προστακτική δεν είναι αγενής στα σερβικά – είναι ο φυσιολογικός, ζεστός τρόπος να καλέσετε („Dođi ovamo!“) ή να καθησυχάσετε κάποιον.
Παραδείγματα
- Dođi ovamo! Come here!
- Čitajte glasno! Read aloud!
- Nemoj da brineš. Don't worry.
Ολόκληρο το μάθημα
Όλα όσα υπάρχουν στο βίντεο, σε κείμενο.
-
Uđi. Sačekaj. Ne brini. Τρεις μικρές λέξεις που λες σε κάποιον κάθε μέρα — και οι τρεις είναι ο ίδιος τύπος. Αυτή είναι η προστακτική: μ' αυτήν προστάζεις, προσκαλείς και παρακαλάς. Όταν όμως θες να πεις nemoj, το παιχνίδι αλλάζει εντελώς.
-
Με την προστακτική απευθύνεσαι σε κάποιον άμεσα: ζητάς να κάνει κάτι. Έχει μόνο δύο πρόσωπα που θα χρησιμοποιείς συνεχώς — ti, όταν απευθύνεσαι σε ένα κοντινό πρόσωπο, και vi, όταν είναι περισσότεροι ή όταν είσαι ευγενικός. Σχηματίζεται από τον ενεστώτα, οπότε ας ξεκινήσουμε από το θέμα.
-
Ορίστε η συνταγή. Παίρνεις τον τύπο για το oni στον ενεστώτα και αφαιρείς την κατάληξη. Αυτό που μένει είναι το θέμα. Σ' αυτό, για το ti προσθέτεις -i ή -j, και για το vi προσθέτεις -ite ή -jte. Τα ρήματα σε -ati συνήθως δίνουν -j, ενώ τα υπόλοιπα δίνουν -i.
-
Δες το ρήμα raditi. Στον ενεστώτα oni rade, το θέμα είναι rad-. Προσθέτεις -i και παίρνεις μια προσταγή προς ένα πρόσωπο: Radi! Και για περισσότερους προσθέτεις -ite: Radite!
-
Τώρα ένα ρήμα σε -ati: čitati. Oni čitaju, το θέμα πάει σε -j. Για ένα πρόσωπο: Čitaj glasno! Και για ομάδα ή ευγενικά προσθέτεις -jte: Čitajte glasno!
-
Στη ζωή θα ακούς την προστακτική συχνότερα ως πρόσκληση, όχι ως αυστηρή διαταγή. Όταν καλείς κάποιον να πλησιάσει, λες: Dođi ovamo! Το ρήμα είναι doći, ο τύπος dođi είναι κοφτός και ζεστός ταυτόχρονα — ο τόνος εξαρτάται από τη φωνή, όχι από τον τύπο.
-
Το ίδιο ρήμα προς περισσότερους, ή ευγενικά προς ένα πρόσωπο που δεν γνωρίζεις καλά, πάει σε -ite: Dođite ovamo! Ο τύπος vi δεν είναι μόνο πληθυντικός — είναι και η ευγένειά σου. Με την ίδια κατάληξη απευθύνεσαι και σε ομάδα και σε άγνωστο: sedite, izvolite, uđite.
-
Και τώρα το πιο σημαντικό μέρος, γι' αυτό που είσαι εδώ. Την αρνητική προστακτική δεν τη σχηματίζεις απλώς βάζοντας ne μπροστά από τον τύπο. Στα προσεγμένα σερβικά χρησιμοποιείς τη βοηθητική λέξη nemoj για ένα πρόσωπο, ή nemojte για περισσότερους, και μετά da και ενεστώτα.
-
Θες να καθησυχάσεις κάποιον, να του πεις να μην ανησυχεί; Παίρνεις το nemoj, προσθέτεις da και τον ενεστώτα του ρήματος brinuti: Nemoj da brineš. Προς περισσότερους: nemojte da brinete. Η λέξη nemoj κουβαλά όλη την απαγόρευση, και το ρήμα απλώς στέκεται στον ενεστώτα μετά το da.
-
Ορίστε η παγίδα. Πολλοί προσπαθούν να αρνηθούν βάζοντας ne μπροστά από την προστακτική — ne brini. Αυτό ακούγεται στον γρήγορο λόγο, αλλά στα προσεγμένα, καθιερωμένα σερβικά ακούγεται πιο φυσικά το nemoj da brineš. Τη συνήθεια τη χτίζει το nemoj, όχι το σκέτο ne μπροστά από τον τύπο.
-
Την προστακτική τη μαλακώνεις με μία λέξη — molim te, ή ευγενικά molim vas. Έτσι η διαταγή γίνεται παράκληση χωρίς να αλλάξει ο τύπος του ρήματος: Sačekaj me, molim te. Η ίδια προστακτική, εντελώς διαφορετικός τόνος: προσθέτεις molim te και η προσταγή γίνεται ευγενική παράκληση.
-
Ας ανακεφαλαιώσουμε. Την προστακτική τη σχηματίζεις από το θέμα του ενεστώτα: για το ti προσθέτεις -i ή -j, για το vi -ite ή -jte. Το vi είναι και πληθυντικός και ευγένεια. Και η άρνηση δεν είναι σκέτο ne — αλλά nemoj ή nemojte, μετά da και ενεστώτας. Πες uđi, sačekaj, nemoj da brineš — και θα ακούγεσαι φυσικός.