Het Servische betrekkelijk voornaamwoord koji – geslacht van buiten, naamval van binnen

Het Servische betrekkelijk voornaamwoord koji (die, dat, wie, welke) koppelt een bijzin aan een zelfstandig naamwoord, en het werkt volgens één heldere regel. Die regel bestaat uit een splitsing: koji neemt geslacht en getal over van zijn antecedent – het woord waarnaar het verwijst, dus „van buiten“ – maar zijn naamval krijgt het van de rol die het „van binnen“ speelt, namelijk in de bijzin zelf. Precies dat samenspel is de kern van deze les. Kijk eerst naar de basisvormen: koji (mannelijk), koja (vrouwelijk), koje (onzijdig). Deze vormen worden verder verbogen, bijvoorbeeld in de accusatief tot koga of kog (m.) en koju (v.), en in de datief en locatief tot kome of kom. Welke uitgang je kiest, beslis je in twee stappen. Laten we de voorbeelden doorlopen. In „čovek koji radi“ (de man die werkt) is het antecedent čovek mannelijk enkelvoud – vandaar koji en niet koja. Binnen de bijzin is koji het onderwerp bij radi, dus de nominatief: koji. In „knjiga koju čitam“ (het boek dat ik lees) is knjiga vrouwelijk – dus de v-vorm. In de bijzin is het echter het lijdend voorwerp bij čitam, dus accusatief vrouwelijk: koju. In „grad u kome živim“ (de stad waarin ik woon) staat koji na het voorzetsel u en neemt het de naamval die dat voorzetsel vraagt, de locatief: kome. Nog meer voorbeelden: „čovek koga vidim“ (accusatief), „prijatelj kome verujem“ (datief, omdat verovati de datief regeert), „auto koji vozim“ en „ljudi koji čekaju“ (meervoud, onderwerp → nominatief koji). Voor jou als Nederlandstalige zit hier één vertrouwd stuk en één nieuw stuk. Het vertrouwde: ook in het Nederlands kiest het betrekkelijk voornaamwoord tussen die en dat naar geslacht en getal van het antecedent – „de man die werkt“ tegenover „het boek dat ik lees“. Dat herken je meteen in het Servisch. Het nieuwe deel is de naamval. Het Nederlands heeft zijn naamvallen grotendeels verloren, dus die en dat veranderen niet van vorm naargelang ze onderwerp of lijdend voorwerp zijn. In het Servisch verandert koji wél: dezelfde verwijzing krijgt een andere uitgang afhankelijk van zijn functie in de bijzin. Dat is precies wat je erbij moet leren – niet de keuze tussen mannelijk en vrouwelijk, maar de keuze van de naamval. Let op de grootste valkuil, de attractiefout: men kopieert per ongeluk de naamval van het antecedent op koji. Fout is „Vidim čoveka kojeg radi“, goed is „Vidim čoveka koji radi“ – čoveka staat dan wel in de accusatief, maar koji is in de bijzin het onderwerp en blijft dus nominatief. Onthoud: vraag altijd welke rol koji ín de bijzin speelt, niet in welke naamval het antecedent toevallig staat.