Sırpçada Koşul Kipi: Potencijal ve "-erdim / olurdu" Yapısı

Sırpçada bir ricayı kibarca dile getirmek, bir dileği anlatmak ya da "keşke olsa" türünden varsayımsal cümleler kurmak için potencijal denen koşul kipi kullanılır. Türkçede bu anlamı çoğu zaman fiile eklediğimiz bir ekle veririz: "isterdim", "gelirdi", "yapardım". Sırpça ise bunu çok farklı bir yolla, ayrı bir yardımcı parçacık ile kurar. Bu farkı baştan kavramak, kipi doğru kullanmanın anahtarıdır. Potencijal iki parçadan oluşur: "biti" (olmak) fiilinden gelen bir yardımcı parçacık ve ana fiilin geçmiş ortacı (l-participle, yani -o/-la/-li ile biten biçim). Türkçedeki gibi tek bir ekle yetinmeyiz; iki ayrı öğeyi yan yana getiririz. Parçacık kişiye göre değişir ve ezberlenmesi gerekir: ja BIH (ben), ti BI (sen), on/ona BI (o), mi BISMO (biz), vi BISTE (siz), oni BI (onlar). Türkçede koşul anlamını taşıyan ek (-irdi-/-erdi- ya da -se/-sa) kişiden bağımsız bir köke oturur; Sırpçada ise tam tersine, asıl yük bu parçacığın üzerindedir ve her kişide ayrı bir biçimi vardır. Çok önemli bir nokta: bu parçacık bir clitic'tir, yani vurgusuz ve bağımlıdır; cümlede daima İKİNCİ konumda durur. Özneyle başlarsanız: "Ja bih došao" (Gelirdim). Ama fiille başlarsanız parçacık hemen onun ardına geçer: "Došao bih." Türkçede ek zaten fiile yapışık olduğu için konum sorunu yaşamayız; Sırpçada ise parçacığın yerini şaşırmak en sık yapılan hatalardandır. Geçmiş ortaç, öznenin cinsiyetine ve sayısına göre uyum gösterir. Türkçede dilbilgisel cinsiyet olmadığı için bu kavram başta yabancı gelebilir, ama Sırpçada zorunludur. Erkek konuşuyorsa "Želeo bih kafu" (Bir kahve isterdim), kadın konuşuyorsa "Želela bih kafu" der: aynı dilek, farklı ortaç. Üçüncü tekil dişil için "Ona bi došla" (O gelirdi). Çoğulda ise "Mi bismo došli" (Biz gelirdik). Kipin üç temel kullanımı vardır. Birincisi kibar rica ve dilek: "Želeo bih kafu." İkincisi nezaket sorusu: "Šta biste radili?" (Ne yapardınız?). Üçüncüsü koşul cümleleri, yani "eğer" kurulumları: "Kad bih imao vremena, putovao bih" (Vaktim olsaydı, seyahat ederdim). Görüldüğü gibi her iki yan cümlede de parçacık tekrar belirir. Yabancıların en sık düştüğü tuzaklar şunlardır. Birincisi, her kişide "bi" demek: günlük konuşmada duyulsa da özenli Sırpçada yanlıştır; "biz" için "bismo", "siz" için "biste" demek gerekir. "Mi bismo došli" doğrudur, "Mi bi došli" yanlıştır. İkincisi, birinci tekilde sondaki -h sesini düşürmek: "ja bi" değil, mutlaka "ja bih"; "Ja bih rekao" doğru, "Ja bi rekao" yanlıştır. Üçüncüsü, parçacığı ikinci konuma koymamak. Dördüncüsü, ortacın cinsiyet uyumunu unutmak: "želeo" mu "želela" mı, özneye bakarak seçilmelidir. Kısacası Sırpça koşul kipini Türkçeden gelen ek alışkanlığıyla değil, "parçacık + ortaç" mantığıyla düşünmek gerekir. Parçacığın kişiye göre biçimini, ikinci konum kuralını ve ortacın cinsiyet uyumunu yerleştirdiğinizde potencijal şaşırtıcı derecede düzenli bir hale gelir.