Potencijal – serbski tryb przypuszczający („bym”)

Po polsku, żeby powiedzieć „wypiłbym kawę” albo „ona by przyszła”, dodajemy do czasownika ruchomą cząstkę -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście. W serbskim działa to bardzo podobnie, więc masz tu sporą przewagę nad uczącymi się z innych krajów. Ta forma nazywa się potencijal i służy do wyrażania życzeń, uprzejmych próśb oraz zdań warunkowych z „gdyby”. Potencijal składa się z dwóch części: małej partykuły (to dawny aoryst czasownika biti, „być”) oraz imiesłowu na -l, czyli serbskiego radni glagolski pridev. Partykuła zmienia się według osoby i liczby: ja BIH, ti BI, on/ona BI, mi BISMO, vi BISTE, oni BI. Zwróć uwagę, że w serbskim druga i trzecia osoba oraz oni mają tę samą formę bi – inaczej niż w polskim, gdzie każda osoba ma osobną końcówkę (-byś, -by, -byśmy). Sam czasownik stoi w imiesłowie na -l i – tak jak po polsku – uzgadnia się w rodzaju i liczbie z podmiotem. Mężczyzna powie „Želeo bih kafu” („chciałbym kawę”), a kobieta „Želela bih kafu”, z formą želela. To dokładnie ta sama logika co nasze „chciałbym” / „chciałabym”, więc rodzaj nie powinien Cię zaskoczyć. Kilka przykładów: „Ona bi došla” to „ona by przyszła” – trzecia osoba ma bi, a imiesłów došla jest rodzaju żeńskiego. „Šta biste radili?” znaczy „co byście robili?” – tu pojawia się forma biste, bo zwracamy się do „wy” (vi). Po polsku też mamy ruchome „by”, więc samo zjawisko jest Ci bliskie. Najważniejsza różnica to pozycja partykuły. Partykuła jest klityką i musi stać na DRUGIM miejscu w zdaniu. Gdy zaczynasz od podmiotu, idzie tuż po nim: „Ja bih došao”. Ale gdy zaczynasz od czasownika, partykuła przeskakuje za niego: „Došao bih” – nigdy „Bih došao”. To trochę jak nasze wahanie między „przyszedłbym” a „ja bym przyszedł”, tylko że w serbskim reguła drugiego miejsca jest sztywna. W zdaniach warunkowych potencijal pojawia się w obu członach: „Kad bih imao vremena, putovao bih” – „gdybym miał czas, podróżowałbym”. Zauważ, że oba człony używają tej samej formy warunkowej, podobnie jak w polskim „gdybym… to…”. Uważaj na typowe błędy. Wielu uczących się (a i wielu Serbów w mowie potocznej) używa samego bi do wszystkich osób, ale w starannym serbskim to niepoprawne: mówimy „Mi bismo došli”, nie „Mi bi došli”. Druga pułapka to gubienie -h w pierwszej osobie liczby pojedynczej: poprawnie jest „Ja bih rekao”, a nie „Ja bi rekao”. I pamiętaj o rodzaju imiesłowu: „Želeo bih” (mężczyzna) kontra „Želela bih” (kobieta). Jeśli dobierzesz właściwą partykułę, postawisz ją na drugim miejscu i uzgodnisz imiesłów w rodzaju, masz potencijal opanowany.