Sırpça «da» + şimdiki zaman: mastarın yerini tutan yapı
Türkçede «istemek», «gerekmek» ya da «-ebilmek» ile fiili tek bir sözcükte birleştiririz: «gitmek istiyorum», «çalışmam gerek». Sırpça günlük dilde başka türlü davranır: mastarı çoğunlukla «da» + şimdiki zaman yapısıyla değiştirir. Yani biraz kitabî kalan «Hoću ići» yerine bir Sırp doğal olarak «Hoću da idem» (gitmek istiyorum) der, «Moram raditi» yerine de «Moram da radim» (çalışmam gerek) der. «da»dan sonraki fiil gerçek, çekimli bir şimdiki zaman biçimidir ve öznesiyle kişi ve sayı bakımından uyuşur. En önemli kural özneyle ilgilidir. Ana fiilin öznesi ile şimdiki zamanın öznesi aynıysa mastar hâlâ kullanılabilir, ama «Hoću da idem» çok daha canlı duyulur. Özneler farklıysa mastar artık mümkün değildir: «da» + şimdiki zaman şarttır. Bu yüzden «Hoću da ideš» «senin gitmeni istiyorum» demektir: şimdiki zaman ikinci kişiyle uyuşur. Türkçenin «-meni istiyorum» kalıbıyla anlattığı şeyi Sırpçada «da» + şimdiki zaman üstlenir. «Hoću ići ti» denemez; tek doğru biçim «Hoću da ideš»tir. Yapı, sürekli kullanacağın fiillerden sonra ortaya çıkar: hteti (istemek), morati (zorunda olmak), moći (-ebilmek), trebati (gerekmek), željeti (dilemek). Şimdiki zamanın kişiye göre nasıl değiştiğine bak: da idem, da ideš, da ide, da idemo, da idete, da idu. Öğüt ile hafif zorunluluğu da güzel taşır — «Treba da učiš» (çalışman gerek) — ve izni de — «Možeš da dođeš sutra» (yarın gelebilirsin). Şunu unutma: mastar yerine «da» + şimdiki zaman; şimdiki zamanı özneyle uyuştur; özneler farklı olduğunda ise «da» + şimdiki zaman zorunludur.
Örnekler
- Hoću da idem. I want to go.
- Hoću da ideš. I want you to go.
- Treba da učiš. You should study.
Dersin tamamı
Videodaki her şey, yazılı olarak.
-
Hoću ići — doğru ama eski bir kitaptan okuyormuşsun gibi geliyor. Günlük konuşmada bambaşka bir şey söylüyoruz.
-
Sırpçada mastar yerine çok sık olarak da artı geniş zaman yapısını kullanırız. Özellikle günlük konuşmada hteti, morati ve moći gibi fiillerden sonra doğal seçimdir.
-
Nasıl işlediğine bak. ići mastarını da idem haline getiriyoruz. Ana fiil aynı kalır, ikinci fiil geniş zamana girer ve özneyle kişi ve sayı bakımından uyuşur.
-
En sıradan örnekle başlayalım. hteti fiilinden sonra doğal olarak şöyle deriz: Hoću da idem.
-
morati fiilinden sonra da aynı şekilde işler. İkinci fiil geniş zamana girer ve özneyle uyuşur: Moram da radim.
-
Geniş zaman özneyle uyuştuğu için da'dan sonraki biçim kişiye göre değişir. ići fiili için şöyle görünür: da idem, da ideš, da ide, da idemo, da idete, da idu.
-
Şimdi en önemli nokta. Ana fiilin öznesiyle geniş zamanın öznesi aynı olmak zorunda değildir. Aynı olduklarında hoću da idem dersin — ja hoću, ja idem. Ama başka birinin bir şey yapmasını istiyorsan, geniş zaman o diğer kişiyle uyuşur.
-
Başka birinin bir şey yapmasını istediğinde nasıl olduğunu görelim. Ja hoću, ama ideš ti: Hoću da ideš.
-
İşte tam burada temel kural devreye girer. Özneler farklı olduğunda mastar işe yaramaz — da artı geniş zaman kullanmak zorundasın. hoću ići ti diyemezsin; tek doğru biçim hoću da ideš.
-
Bu yapı öğüdü ya da hafif bir zorunluluğu da çok güzel taşır. trebati fiilinden sonra şöyle deriz: Treba da učiš.
-
moći fiilinden sonra da, izin ya da olasılık için yine da artı geniş zaman gelir: Možeš da dođeš sutra.
-
Bir ayrıntıya daha dikkat et. Özneler aynı olduğunda mastar doğrudur ama resmî ve kitabi gelir. Konuşmada da artı geniş zaman daha doğaldır — bu yüzden hoću ići yerine hoću da idem seç.
-
Unutma: mastar yerine da artı geniş zaman kullan, geniş zamanı özneyle uyuştur, ve özneler farklı olduğunda — da artı geniş zaman zorunludur.