Sırpçada belirtme hâli: nesne ve canlılık
Türkçe konuşan biri olarak belirtme hâline yabancı değiliz: biz de nesneyi işaretliyoruz. Kahve-yi içiyorum, kardeşim-i görüyorum derken o güvenilir -i/-ı eki işi hallediyor — hem de sözcük canlı ya da cansız olsun, fark etmeksizin. Sırpçada temel mantık aynı: eylemin üzerine gerçekleştiği şey, yani nesne, belirtme hâline girer. Fark şu ki Sırpça bunu üç ayrı kalıpla gösterir ve kalıplardan biri bir koşula bağlıdır. Birinci kalıp: -a ile biten dişil sözcükler. Bu sözcükler -a'yı -u'ya çevirir, istisnasız. Kafa (kahve) kafu olur, knjiga (kitap) knjigu olur: «Pijem kafu.» (Kahve içiyorum.) ve «Čitam knjigu.» (Kitap okuyorum.) Bu, belirtme hâlinin en temiz değişimidir — tek bir değişiklik. İkinci kalıp: nötr ve cansız eril sözcükler hiç değişmez. Belirtme hâli, sözlük biçiminin tıpatıp aynısıdır. Grad (şehir) grad olarak kalır: «Vidim grad.» (Şehri görüyorum.) Eklenecek bir şey yoktur. Üçüncü kalıp — kuralın can damarı burası: canlı eril sözcükler (insanlar ve hayvanlar) fazladan bir -a alır. Brat (kardeş) brata olur, pas (köpek) psa olur: «Vidim brata.» (Kardeşimi görüyorum.) ve «Imam psa.» (Bir köpeğim var.) İşte Türkçeden ayrılan nokta: Türkçedeki belirtme eki için sözcüğün canlı mı cansız mı olduğu hiç önemli değildir — kardeşimi de masayı da aynı mantıkla söyleriz. Sırpça ise umursar: eril nesne yalnızca canlıysa farklı bir ek alır. Bu canlılık ayrımının Türkçede karşılığı yoktur, bu yüzden başta yabancı gelir. (Not: Türkçedeki -i eki belirlilikle, Sırpçadaki -a ise canlılıkla ilgilidir; ikisini karıştırma.) Klasik hata, canlı eril sözcüğü sözlük biçiminde bırakmaktır: «Vidim brat» yanlıştır, «Vidim brata» olmalıdır. Tersine hata da bir o kadar yaygındır — cansız bir şeye -a eklemek, ki Sırpça bunu asla yapmaz. Eril sözcüklerde canlı/cansız ayrımı bir kez oturduğunda, belirtme hâlinin geri kalanı çok hızlı yerine oturur.
Örnekler
- Pijem kafu. I am drinking coffee.
- Vidim grad. I see the city.
- Vidim brata. I see my brother.
Dersin tamamı
Videodaki her şey, yazılı olarak.
-
Her kelimeyi doğru söyleyip yine de yanılabilirsin. Sırpçada kardeşimi görüyorum cümlesini bariz şekilde söyle, bir ana dili konuşuru bir hata duyar. Sebebi belirtme hâli.
-
Belirtme hâli nesneyi işaretler — eylemin üzerine gerçekleştiği şeyi. Kahve içiyorum'da içilen şey kahvedir. Şehri görüyorum'da görülen şey şehirdir. O hedef kelime belirtme hâline girer.
-
Nesne hâlleri arasında yük taşıyan odur — fiil ve nesne içeren neredeyse her cümle ona ihtiyaç duyar. Peki bir isim nesne olduğunu göstermek için nasıl değişir? Bu isme bağlı.
-
Kolaydan başla. -a ile biten dişil isimler o -a'yı -u ile değiştirir. Kahve, kafa, kafu olur. Temiz ve güvenilir tek bir değişiklik.
-
İşte gerçek bir cümlede. Kahve içiyorum. Kafa sözlük biçimidir, ama nesne olarak kafu olur. Pijem kafu.
-
Her seferinde aynı kalıp. Kitap okuyorum. Knjiga, knjigu olur. Dişilse ve -a ile bitiyorsa, nesne biçimi -u ile biter. Čitam knjigu.
-
Şimdi eril ve nötr isimler — ve işte iyi haber. Nötr isimler ve nesne olan eril isimler hiç değişmez. Belirtme hâli tam olarak sözlük biçimi gibi görünür.
-
Şehri görüyorum. Grad erildir ve bir şehir bir nesnedir — cansız. Yani grad, grad kalır. Eklenecek bir şey yok, değiştirilecek bir şey yok. Vidim grad.
-
Ama işte herkesi yanıltan o dönüş. Eril bir isim canlıysa — bir insan ya da hayvan — o zaman değişir. Canlı eril isimler bir -a ekler. Bu canlılık ayrımıdır ve kuralın kalbidir.
-
Olurken izle. Kardeşimi görüyorum. Brat erildir ve bir kardeş bir insandır — canlı. Yani brat, brata olur. O fazladan -a bütün farkı yaratır. Vidim brata.
-
Hayvanlar da canlı sayılır. Bir köpeğim var. Pas erildir ve canlıdır, bu yüzden eki alır: pas, psa olur. Aynı mantık: yaşıyor, demek ki değişiyor. Imam psa.
-
Ve işte klasik hata. Öğrenenler canlı ismi sözlük biçiminde bırakır. Vidim brat doğru hissettirir — kelime doğru — ama ek eksik. Vidim brata olmalı. -a'yı unut, yeni başlayan biri gibi konuşursun.
-
Hadi pekiştirelim. Belirtme hâli nesneyi işaretler. Dişil -a, -u olur. Nötr ve cansız eril isimler değişmez. Ve canlı eril isimler — insanlar ve hayvanlar — bir -a ekler.