Η παθητική φωνή στα σερβικά: «se» και παθητική μετοχή
Τα σερβικά σχηματίζουν την παθητική φωνή με δύο τρόπους, και η επιλογή ανάμεσά τους κρύβει όλη τη λογική του φαινομένου: μιλάμε για μια διαδικασία που εξελίσσεται ή για ένα αποτέλεσμα που έμεινε; Αν κρατήσεις αυτή τη διάκριση, τα υπόλοιπα μπαίνουν στη θέση τους. Ο πρώτος τρόπος είναι η παθητική με το μόριο «se». Παίρνεις το ρήμα στο γ' πρόσωπο (ενικού ή πληθυντικού) και προσθέτεις το «se». Δηλώνει μια διαδικασία εν εξελίξει ή μια γενική αλήθεια, χωρίς να μας ενδιαφέρει ποιος ενεργεί: «Knjiga se čita» (Το βιβλίο διαβάζεται), «Ovde se govori srpski» (Εδώ μιλιούνται σερβικά), «Kuća se gradi» (Το σπίτι χτίζεται, τώρα), «Pismo se piše» (Το γράμμα γράφεται). Αυτή η κατασκευή θα σου φανεί οικεία: λειτουργεί όπως η ελληνική μεσοπαθητική φωνή, το «διαβάζεται», «μιλιέται», «χτίζεται». Ίδια αίσθηση συνεχούς ενέργειας, ίδια έλλειψη ποιητικού αιτίου. Ο δεύτερος τρόπος είναι η μετοχική παθητική: «biti» (το ρήμα «είμαι») συν την παθητική μετοχή του παρελθόντος, που σχηματίζεται με κατάληξη -n ή -t (sagrađen, otvoren, napisan). Δηλώνει ολοκληρωμένο αποτέλεσμα, μια κατάσταση που προέκυψε: «Most je sagrađen» (Η γέφυρα είναι χτισμένη), «Pismo je napisano» (Το γράμμα είναι γραμμένο), «Kuća je sagrađena» (Το σπίτι είναι χτισμένο). Εδώ το ελληνικό αντίστοιχο είναι το «είναι χτισμένο», «είναι γραμμένο»: η περίφραση με «είμαι» και παθητική μετοχή που δείχνει το τελικό αποτέλεσμα, όχι τη διαδικασία. Το πιο σημαντικό σημείο της μετοχικής παθητικής είναι η συμφωνία. Όπως ακριβώς στα ελληνικά λέμε «χτισμένος / χτισμένη / χτισμένο», έτσι και η σερβική μετοχή συμφωνεί με το υποκείμενο σε γένος και αριθμό: αρσενικό -∅ (sagrađen), θηλυκό -a (sagrađena), ουδέτερο -o (sagrađeno), πληθυντικός -e (sagrađene). Πρόσεξε το «Vrata su otvorena» (Η πόρτα είναι ανοιχτή): το «vrata» είναι ουδέτερο πληθυντικού, γι' αυτό η μετοχή παίρνει -a. Τα συχνότερα λάθη ομαδοποιούνται καθαρά. Πρώτο: αφήνεις τη μετοχή στο αρσενικό χωρίς συμφωνία — «Vrata su otvoren» (λάθος), σωστό «Vrata su otvorena». Δεύτερο: χρησιμοποιείς τη μετοχή για διαδικασία που τρέχει τώρα — «Kuća je sagrađena» δεν σημαίνει «χτίζεται τώρα» αλλά «είναι ήδη χτισμένο»· για τη διαδικασία θες «Kuća se gradi». Τρίτο: λάθος τύπος του «biti» (je/su). Τέταρτο: η υπερβολική χρήση της παθητικής εκεί που τα σερβικά προτιμούν ενεργητική σύνταξη. Για να θυμάσαι: «se» όταν κάτι γίνεται (διαδικασία), «biti» + μετοχή όταν κάτι έγινε και μένει (αποτέλεσμα) — και η μετοχή να συμφωνεί πάντα με το υποκείμενο.
Παραδείγματα
- Knjiga se čita. The book is (being) read.
- Most je sagrađen. The bridge was built.
- Vrata su otvorena. The door is open(ed).
Ολόκληρο το μάθημα
Όλα όσα υπάρχουν στο βίντεο, σε κείμενο.
-
Τα σερβικά έχουν δύο τρόπους να αφήσεις απ' έξω τον δράστη και να πεις ότι κάτι έγινε. Μπέρδεψέ τους και η πρόταση ακούγεται χαλασμένη.
-
Η παθητική σού επιτρέπει να μιλάς για μια πράξη χωρίς να λες ποιος την κάνει. Ειδήσεις, πινακίδες και επίσημα κείμενα ζουν πάνω της. Τα σερβικά τη φτιάχνουν με δύο τρόπους, καθένας για άλλη δουλειά.
-
Να ο διαχωρισμός. Η se-παθητική βάζει τη μικρή λέξη se σε ένα ενεργητικό ρήμα και περιγράφει διαδικασία — κάτι σε εξέλιξη ή γενικό. Η μετοχική παθητική παίρνει το biti, το είμαι, συν μια παθητική μετοχή του παρελθόντος, και περιγράφει ένα ολοκληρωμένο αποτέλεσμα.
-
Ξεκίνα με τη se-παθητική. Πάρε ένα ενεργητικό ρήμα, πρόσθεσε το se, και το αντικείμενο γίνεται υποκείμενο. Η πράξη απλώς συμβαίνει. Knjiga se čita. Το βιβλίο διαβάζεται.
-
Είναι ιδανική για γενικές αλήθειες και διαδικασίες σε εξέλιξη, όπου το να ονομάσεις δράστη δεν θα είχε νόημα. Ovde se govori srpski. Εδώ μιλιούνται σερβικά.
-
Τώρα η μετοχική παθητική. Παίρνεις το biti, το ρήμα είμαι, και προσθέτεις μια παθητική μετοχή του παρελθόντος — μια ειδική μορφή φτιαγμένη από το ρήμα. Για τα περισσότερα ρήματα τελειώνει σε -n ή -t. sagrađen χτισμένο, otvoren ανοιγμένο, napisan γραμμένο.
-
Αυτή η μορφή ονομάζει το ολοκληρωμένο αποτέλεσμα. Η γέφυρα δεν χτίζεται — στέκει χτισμένη. Most je sagrađen. Η γέφυρα χτίστηκε.
-
Και να το κόλπο με τη μετοχή. Είναι ένα επίθετο μεταμφιεσμένο, οπότε πρέπει να συμφωνεί με το υποκείμενο σε γένος και αριθμό. Το Most είναι αρσενικό, άρα sagrađen. Κάνε το υποκείμενο θηλυκό, ουδέτερο ή πληθυντικό, και η κατάληξη αλλάζει.
-
Δες τη συμφωνία ζωντανά. Το υποκείμενο είναι θηλυκό ενικού, οπότε η μετοχή παίρνει -a. Kuća je sagrađena. Το σπίτι έχει χτιστεί.
-
Κι εδώ το υποκείμενο είναι ουδέτερο πληθυντικού — vrata, πόρτα — οπότε η μετοχή τελειώνει σε -a γι' αυτό το μοτίβο. Vrata su otvorena. Η πόρτα είναι ανοιγμένη.
-
Σύγκρινε τις δύο δίπλα δίπλα και νιώθεις τη διαφορά. Η se-παθητική ζωγραφίζει τη διαδικασία· η μετοχή δηλώνει το αποτέλεσμα. Pismo se piše. Pismo je napisano. Το γράμμα γράφεται. Το γράμμα είναι γραμμένο.
-
Τώρα το λάθος που κάνουν όλοι. Η μετοχή δεν είναι παγωμένη — άφησέ την στην προεπιλεγμένη αρσενική μορφή και συγκρούεται με το υποκείμενο. Η πόρτα είναι ουδέτερο πληθυντικού, άρα η κατάληξη πρέπει να ακολουθήσει.
-
Και μην πιάνεις τη μετοχή όταν εννοείς μια διαδικασία σε εξέλιξη. Για να πεις ότι το σπίτι χτίζεται τώρα, θες τη se-παθητική — η μετοχή θα έλεγε ότι ήδη στέκει τελειωμένο.
-
Κράτα λοιπόν τρία πράγματα. Ρήμα συν se είναι η παθητική της διαδικασίας. Biti συν μετοχή είναι η παθητική του αποτελέσματος. Κι αυτή η μετοχή συμφωνεί πάντα με το υποκείμενό της — sagrađen, sagrađena, sagrađeno, sagrađene.