Αόριστες και αρνητικές αντωνυμίες της σερβικής και η διπλή άρνηση
Στα σερβικά οι αντωνυμίες που αντιστοιχούν στο «κάποιος», «κανείς» και «οποιοσδήποτε» δεν είναι ξεχωριστές λέξεις που πρέπει να αποστηθίσεις μία προς μία· χτίζονται με μια απλή λογική. Παίρνεις την ερωτηματική λέξη — ko (ποιος) ή šta (τι) — και της βάζεις ένα πρόθεμα μπροστά. Από αυτό το ίδιο πρόθεμα ξεκινούν τρεις ολόκληρες οικογένειες, και μόλις το πιάσεις, ανοίγει μπροστά σου όλο το σύστημα. Η πρώτη οικογένεια είναι το πρόθεμα ne-, που δίνει το αόριστο θετικό: neko σημαίνει «κάποιος» και nešto «κάτι». «Neko je ovde.» (Κάποιος είναι εδώ.) «Imam nešto za tebe.» (Έχω κάτι για σένα.) Η δεύτερη είναι το ni-, που είναι καθαρά αρνητικό: niko (κανείς), ništa (τίποτα), και με την ίδια λογική nikad (ποτέ) και nigde (πουθενά). Η τρίτη οικογένεια, το πρόθεμα i-, δίνει την έννοια «οποιοσδήποτε / οτιδήποτε» και ζει μέσα σε ερωτήσεις και υποθέσεις: iko (οποιοσδήποτε), išta (οτιδήποτε). Δίπλα τους στέκεται και το καθολικό σύνολο: svako (καθένας) και sve (όλα). Φτάνουμε τώρα στον κανόνα που μπερδεύει τους περισσότερους — αν και ως ελληνόφωνοι έχουμε ήδη μισό βήμα προβάδισμα. Στα σερβικά η άρνηση είναι υποχρεωτικά διπλή: μόλις βάλεις στην πρόταση μια λέξη που αρχίζει από ni-, το ρήμα ΠΡΕΠΕΙ να πάρει το αρνητικό μόριο ne. Δεν είναι προαιρετικό, δεν είναι λάθος, είναι ο κανόνας: «Niko ne zna.» (Κανείς δεν ξέρει.) «Nikad ne idem tamo.» (Δεν πηγαίνω ποτέ εκεί.) Σκέψου το ακριβώς όπως λέμε στα ελληνικά «Δεν έρχεται κανείς» ή «Δεν ξέρω τίποτα»: και εμείς κρατάμε το «δεν» στο ρήμα μαζί με το αρνητικό «κανείς» ή «τίποτα». Άρα η ιδέα της διπλής άρνησης δεν σου είναι καθόλου ξένη· το νέο είναι μόνο η μορφή — το ni- που σέρνει πάντα μαζί του το ne. Κι επειδή ταιριάζει τόσο φυσικά με τη γλώσσα μας, μπορείς να προχωρήσεις άφοβα στο επόμενο σκαλί: τη στοίβαξη. Στα σερβικά οι αρνήσεις μαζεύονται η μία πάνω στην άλλη χωρίς να αλληλοαναιρούνται. «Niko nikad ništa ne kaže.» (Κανείς δεν λέει ποτέ τίποτα.) Τέσσερις αρνήσεις σε μία πρόταση, και το νόημα παραμένει καθαρά αρνητικό — όπως ακριβώς και στα ελληνικά. Τρεις παγίδες αξίζει να τις προσέξεις. Πρώτη: μη χάνεις ποτέ το ne στο ρήμα. Το ✗«Niko zna» είναι λάθος· το σωστό είναι ✓«Niko ne zna». Δεύτερη: μη νομίσεις, με λογική μαθηματικών, ότι δύο αρνήσεις «βγάζουν» θετικό. Το ✗«Imam ništa» δεν σημαίνει «έχω κάτι»· το σωστό είναι ✓«Nemam ništa» (Δεν έχω τίποτα), όπου το ίδιο το ρήμα γίνεται αρνητικό (nemam). Τρίτη και πιο ύπουλη: όταν μπαίνει πρόθεση, η αντωνυμία ni- σπάει στα δύο και η πρόθεση χώνεται στη μέση. Λέμε «ni od koga» (από κανέναν) και «ni sa kim» (με κανέναν) — ΟΧΙ ✗«od nikoga», ΟΧΙ ✗«sa nikim». Εδώ τα ελληνικά δεν σε βοηθούν, γιατί εμείς κρατάμε τη λέξη ενιαία· στα σερβικά πρέπει να μάθεις να την ανοίγεις. Κράτα λοιπόν αυτά τα τρία: το ne δεν λείπει ποτέ, οι αρνήσεις στοιβάζονται, και η πρόθεση διασπά πάντα το ni-.
Παραδείγματα
- Niko ne zna. Nobody knows.
- Nemam ništa. I have nothing.
- Nikad ne idem tamo. I never go there.
Ολόκληρο το μάθημα
Όλα όσα υπάρχουν στο βίντεο, σε κείμενο.
-
Για να πεις κανείς δεν ξέρει στα σερβικά, χρησιμοποιείς δύο αρνήσεις μαζί. Αφαίρεσε τη μία και η πρόταση σπάει.
-
Αυτό το μάθημα καλύπτει δύο οικογένειες αντωνυμιών. Τις αόριστες — κάποιος, κάτι — και τις αρνητικές — κανείς, τίποτα, ποτέ. Η αρνητική οικογένεια έχει έναν ιδιαίτερο κανόνα που μπερδεύει τους πάντες, οπότε ας τον χτίσουμε σταδιακά.
-
Όλα χτίζονται από δύο ερωτηματικές λέξεις: ko, που σημαίνει ποιος, και šta, που σημαίνει τι. Πρόσθεσε ένα μικρό πρόθεμα στην καθεμία και παίρνεις ένα ολόκληρο σύνολο αντωνυμιών.
-
Ξεκίνα με τις εύκολες, καταφατικές. Το πρόθεμα ne- σου δίνει το κάποιος και το κάτι. Neko je ovde. Κάποιος είναι εδώ.
-
Και η εκδοχή για τα πράγματα λειτουργεί ακριβώς με τον ίδιο τρόπο. Imam nešto za tebe. Έχω κάτι για σένα.
-
Τώρα η καρδιά του μαθήματος. Οι αρνητικές αντωνυμίες αρχίζουν με ni-: το niko είναι κανείς, το ništa είναι τίποτα, το nikad είναι ποτέ. Και εδώ είναι ο κανόνας από τον οποίο εξαρτώνται όλα — όποτε χρησιμοποιείς μία από αυτές, το ρήμα πρέπει επίσης να αρνείται.
-
Έτσι το κανείς δεν ξέρει δεν είναι μόνο μία άρνηση. Η αντωνυμία είναι αρνητική και το ρήμα παίρνει ne μπροστά του. Niko ne zna. Κανείς δεν ξέρει.
-
Το ίδιο και με το τίποτα. Το ρήμα φέρει ήδη τη δική του άρνηση, και αυτό ακριβώς θέλει ο κανόνας. Nemam ništa. Δεν έχω τίποτα.
-
Το ποτέ λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο. Το nikad είναι η αρνητική χρονική λέξη, οπότε το ρήμα αρνείται μαζί της. Nikad ne idem tamo. Ποτέ δεν πάω εκεί.
-
Δεν σταματά στις δύο αρνήσεις. Όταν πολλές αρνητικές λέξεις βρεθούν σε μία πρόταση, μένουν όλες αρνητικές, και το ρήμα παίρνει ακόμα το ne του. Το να στοιβάζεις αρνήσεις δεν είναι λάθος εδώ — είναι υποχρεωτικό.
-
Άκου πόσες αρνήσεις φέρει αυτή η πρόταση — κανείς, ποτέ, τίποτα, και ένα αρνημένο ρήμα, όλα μαζί. Niko nikad ništa ne kaže. Κανείς ποτέ δεν λέει τίποτα.
-
Ένα ακόμα σύνολο να ξέρεις: την οικογένεια του οποιοσδήποτε με το πρόθεμα i-. Το iko και το išta σημαίνουν οποιοσδήποτε και οτιδήποτε, και εμφανίζονται κυρίως σε ερωτήσεις και υποθέσεις — όπως όταν ρωτάς αν υπάρχει κανείς εδώ.
-
Εδώ είναι η μεγάλη παγίδα. Φαίνεται φυσικό να αφήσεις το ρήμα καταφατικό όταν το υποκείμενο είναι ήδη κανείς — αλλά αυτό είναι ακριβώς λάθος στα σερβικά. Το ρήμα πρέπει να αρνείται.
-
Και μην προσπαθήσεις να αναιρέσεις τη διπλή άρνηση για να βγάλει νόημα η λογική. Οι δύο αρνήσεις δεν αλληλοαναιρούνται — ανήκουν και οι δύο, κάθε φορά.
-
Λοιπόν, τρία πράγματα να κρατήσεις. Το ne- σημαίνει κάποιος, το ni- σημαίνει κανείς, το i- σημαίνει οποιοσδήποτε. Μια λέξη ni- πάντα τραβάει το ne στο ρήμα. Και οι αρνήσεις στοιβάζονται — άφησέ τες.