Σερβικές προσωπικές αντωνυμίες (ja, ti, on, ona …)

Οι σερβικές αντωνυμίες υποκειμένου – δηλαδή οι λέξεις για το «εγώ», «εσύ», «αυτός» κ.ο.κ. στην ονομαστική – είναι από τα πρώτα πράγματα που συναντάς όταν ξεκινάς τα σερβικά. Στον ενικό είναι: ja (εγώ), ti (εσύ, ανεπίσημο), on (αυτός), ona (αυτή) και ono (αυτό). Στον πληθυντικό: mi (εμείς), vi (εσείς, ή το ευγενικό «εσείς»), oni (αυτοί, για ομάδα ανδρών ή μεικτή ομάδα), one (αυτές, για ομάδα που αποτελείται μόνο από γυναίκες) και ona (αυτά, για το γραμματικό ουδέτερο). Ο κατάλογος είναι σύντομος, αλλά κάθε λέξη κρύβει μερικές λεπτές διακρίσεις που αξίζει να τις ξεκαθαρίσεις από την αρχή. Το σημαντικότερο είναι να καταλάβεις ότι τα σερβικά είναι μια λεγόμενη γλώσσα pro-drop: η αντωνυμία συνήθως παραλείπεται, επειδή η κατάληξη του ρήματος δείχνει ήδη ποιος ενεργεί. Εδώ ο Έλληνας έχει σαφές πλεονέκτημα: και τα ελληνικά παραλείπουν κανονικά την αντωνυμία του υποκειμένου, αφού η κατάληξη αρκεί – λέμε «δουλεύω πολύ», όχι «εγώ δουλεύω πολύ». Στα σερβικά ισχύει η ίδια λογική. Το Radiš mnogo. σημαίνει «Δουλεύεις πολύ», και δεν υπάρχει καθόλου το ti, επειδή η κατάληξη -š από μόνη της σημαίνει «εσύ». Ομοίως, το Idemo kući. σημαίνει «Πηγαίνουμε σπίτι», χωρίς κανένα mi, αφού το -mo δηλώνει ήδη το «εμείς». Για έναν Έλληνα, λοιπόν, αυτό μοιάζει πολύ φυσικό. Πότε, λοιπόν, διατηρείται η αντωνυμία; Όταν φέρει λογικό τόνο – δηλαδή σε έμφαση, αντίθεση ή σύσταση. Όταν συστήνεσαι, λες Ja sam Ana. («Είμαι η Άνα») με το ja, επειδή δείχνεις τον εαυτό σου. Και όταν αντιπαραθέτεις δύο πρόσωπα, διατηρείς και τις δύο αντωνυμίες: Ja radim, a ti se odmaraš. σημαίνει «Εγώ δουλεύω, αλλά εσύ ξεκουράζεσαι» – εδώ το ja και το ti μπαίνουν ακριβώς επειδή το ζητούμενο είναι η αντίθεση ανάμεσα στα δύο πρόσωπα. Ο εμπειρικός κανόνας: αν η αντωνυμία είναι παρούσα, συνήθως υπάρχει λόγος γι' αυτό. Η διαφορά ανάμεσα στο ti και το vi είναι η διάκριση οικειότητας/ευγένειας, που σου είναι ήδη γνώριμη από το ελληνικό «εσύ» έναντι του ευγενικού «εσείς». Το ti το χρησιμοποιείς για φίλους, οικογένεια, παιδιά και συνομηλίκους – είναι το οικείο, ανεπίσημο. Το vi το χρησιμοποιείς για αγνώστους, μεγαλύτερους και το αφεντικό σου· είναι ο ευγενικός, σεβαστικός τύπος (και ταυτόχρονα το «εσείς» του πληθυντικού). Η ευγενική πρόταση Vi ste ljubazni. σημαίνει «Είστε ευγενικός». Το να πεις ti σε κάποιον που μόλις γνώρισες μπορεί να ακουστεί υπερβολικά οικείο ή και αγενές, οπότε ξεκίνα καλύτερα με το vi. Πολιτισμική νύξη: οι Σέρβοι συχνά προτείνουν οι ίδιοι να περάσουν αργότερα στο ti με την ερώτηση «Možemo li na 'ti'?» («Μπορούμε να μιλάμε στον ενικό;»). Το σερβικό «αυτοί/αυτές» έχει γένος, κάτι που στα ελληνικά υπάρχει εν μέρει αλλά λειτουργεί διαφορετικά. Το oni χρησιμοποιείται για ομάδα ανδρών ή μεικτή ομάδα, το one όταν η ομάδα αποτελείται μόνο από γυναίκες, και το ona για το ουδέτερο. Έτσι, το One su ovde. σημαίνει «Αυτές (οι γυναίκες) είναι εδώ». Πρόσεξε ταυτόχρονα ότι το ona μπορεί να είναι και «αυτή» (ενικός) και «αυτά» (ουδέτερο, πληθυντικός) – ο αριθμός του ρήματος καθορίζει ποιο από τα δύο, οπότε η κατάληξη είναι το κλειδί σου. Αφού πιάσαμε τα ρήματα: ένα μικρό κλιτικό μοτίβο κάνει ολόκληρο το σύστημα pro-drop χειροπιαστό. Το ρήμα raditi («δουλεύω») κλίνεται radim, radiš, radi, radimo, radite, rade – έξι διαφορετικές καταλήξεις για έξι πρόσωπα. Ακριβώς γι' αυτό τα σερβικά τα καταφέρνουν χωρίς την αντωνυμία: η κατάληξη λέει ήδη για ποιον μιλάμε. Οι τυπικές παγίδες για έναν Έλληνα είναι κυρίως οι εξής: να πεις ti σε άγνωστο ή μεγαλύτερο αντί για το ευγενικό vi· να χρησιμοποιήσεις oni για καθαρά γυναικεία ομάδα αντί για one· και να μπερδέψεις το ona ως «αυτή» με το ona ως «αυτά» (ουδέτερο). Η παράλειψη της αντωνυμίας, αντίθετα, θα σου έρθει σχεδόν αβίαστα. Μόλις τα βάλεις αυτά σε τάξη, είσαι ήδη σε καλό δρόμο.