Απρόσωπο και αλληλοπαθές «se» στα σερβικά
Το σερβικό μόριο «se» δεν είναι μόνο αυτοπαθές («πλένομαι»). Έχει δύο ακόμη βασικές δουλειές που μπερδεύουν τους Έλληνες μαθητές, γιατί στα ελληνικά τις αποδίδουμε με τελείως διαφορετικά μέσα. Πρώτη χρήση: το απρόσωπο, γενικό «se». Δηλώνει τι γίνεται γενικά, χωρίς συγκεκριμένο υποκείμενο, και το ρήμα μένει συνήθως στο γ' ενικό. Σκέψου το όπως τη δική μας μεσοπαθητική ή τις απρόσωπες εκφράσεις: «Ovde se ne puši» = «εδώ δεν καπνίζουμε / απαγορεύεται το κάπνισμα», «Kako se to kaže?» = «πώς λέγεται αυτό;», «Ovde se govori srpski» = «εδώ μιλιέται σερβικά». Πρόσεξε ότι κανείς δεν αναφέρεται προσωπικά· είναι ένας γενικός κανόνας. Αν προσθέσεις πρόσωπο, αλλάζεις το νόημα: «Kako ti to kažeš?» σημαίνει «εσύ πώς το λες;» — δεν είναι πια απρόσωπο. Δεύτερη χρήση: το αλληλοπαθές «se». Όταν δύο ή περισσότεροι κάνουν κάτι ο ένας στον άλλον, το σερβικό βάζει «se» και το ρήμα στον πληθυντικό. Αυτό αντιστοιχεί στο ελληνικό «ο ένας τον άλλον» ή στα αλληλοπαθή ρήματα: «Vidimo se sutra» = «θα ιδωθούμε αύριο», «Volimo se» = «αγαπιόμαστε / αγαπάμε ο ένας τον άλλον», «Poznaju se godinama» = «γνωρίζονται χρόνια», «čujemo se» = «τα λέμε / κρατάμε επαφή». Εδώ το «se» είναι υποχρεωτικό: αν το παραλείψεις, χάνεις την αμοιβαιότητα. «Vidimo sutra» χωρίς «se» δεν σημαίνει πια «θα ιδωθούμε». Ένα τελευταίο σημείο που δεν υπάρχει στα ελληνικά: το «se» είναι κλιτικό και μπαίνει στη δεύτερη θέση της πρότασης, όχι όπου να 'ναι. Έτσι λέμε «Kako se to kaže?», με το «se» αμέσως μετά την πρώτη τονισμένη λέξη. Τρία λάθη να αποφύγεις: (α) να βάζεις συγκεκριμένο υποκείμενο σε απρόσωπη πρόταση, (β) να ξεχνάς το «se» στα αλληλοπαθή, (γ) να το τοποθετείς λάθος μέσα στην πρόταση.
Παραδείγματα
- Kako se to kaže? How do you say that?
- Ovde se ne puši. No smoking here.
- Vidimo se sutra. See you tomorrow.
Ολόκληρο το μάθημα
Όλα όσα υπάρχουν στο βίντεο, σε κείμενο.
-
Ovde se ne puši. Vidimo se sutra. Δύο εντελώς συνηθισμένες προτάσεις — και το ίδιο μικρό se κάνει μέσα τους δύο τελείως διαφορετικές δουλειές. Στη μία δεν υπάρχει κανένας, στην άλλη δύο άνθρωποι κάνουν το ίδιο ο ένας στον άλλον. Ας το ξεκαθαρίσουμε μέχρι τέλους.
-
Το μόριο se δίπλα στο ρήμα μπορεί να κάνει πολλά, αλλά σήμερα κοιτάμε δύο βασικές δουλειές. Η πρώτη είναι η απρόσωπη: λες τι γίνεται, αλλά δεν λες καθόλου ποιος. Η δεύτερη είναι η αλληλοπαθής: δύο ή περισσότεροι κάνουν την ίδια πράξη ο ένας στον άλλον. Τα ίδια δύο γράμματα, δύο κόσμοι.
-
Ας ξεκινήσουμε από το απρόσωπο se. Εδώ δεν υπάρχει υποκείμενο, δεν υπάρχει συγκεκριμένο πρόσωπο που κάνει την πράξη. Μιλάς για έναν γενικό κανόνα, μια συνήθεια ή για το τι επιτρέπεται. Το ρήμα είναι συνήθως στο τρίτο πρόσωπο ενικού, και το se του δίνει αυτή την απρόσωπη, γενική σημασία — σαν να ισχύει για όλους.
-
Δες την κλασική επιγραφή που βλέπεις σε κτίρια και καφέ: Ovde se ne puši. Ποιος δεν καπνίζει; Κανένας συγκεκριμένος — είναι κανόνας για όλους. Δεν υπάρχει υποκείμενο, το ρήμα είναι στο τρίτο πρόσωπο, και το se κουβαλάει αυτό το γενικό, απρόσωπο μήνυμα. Έτσι γράφεται μια απαγόρευση, χωρίς να δείχνεις κανέναν με το δάχτυλο.
-
Με τον ίδιο τρόπο ρωτάς πώς προφέρεται ή πώς λέγεται κάτι. Αυτή είναι μια πρόταση που θα τη χρειάζεσαι κάθε μέρα όσο μαθαίνεις τη γλώσσα: Kako se to kaže na srpskom? Πάλι δεν υπάρχει υποκείμενο — δεν ρωτάς πώς το λες εσύ, αλλά πώς λέγεται γενικά. Το απρόσωπο se κάνει την ερώτηση γενική, σαν να ρωτάς ολόκληρη τη γλώσσα.
-
Το απρόσωπο se περιγράφει και μια συνήθεια ή ό,τι είναι το σύνηθες εκεί. Σε μια ταμπέλα στο μαγαζί ή στην πόρτα ενός ιατρείου θα διαβάσεις: Ovde se govori srpski. Δεν λέγεται ποιος μιλάει — το μήνυμα είναι ότι τα σερβικά είναι η γλώσσα του σπιτιού. Govori se, radi se, jede se: αυτό είναι το μοτίβο για ό,τι ισχύει γενικά.
-
Τώρα ας περάσουμε στη δεύτερη δουλειά — το αλληλοπαθές se. Εδώ υπάρχει και παραϋπάρχει υποκείμενο: δύο ή περισσότεροι. Αλλά δεν κάνουν την πράξη σε κάποιον τρίτο, παρά ο ένας στον άλλον, αμοιβαία. Το υποκείμενο είναι στον πληθυντικό, και το se σημαίνει ο ένας τον άλλον.
-
Πιο θερμά απ' όλα ακούγεται σε ένα ρήμα. Όταν δύο άνθρωποι τρέφουν αγάπη ο ένας για τον άλλον, λένε απλά: Volimo se. Εμείς αγαπάμε — ποιον; Ο ένας τον άλλον. Το se εδώ δεν σβήνει το υποκείμενο, αντιθέτως: δείχνει ότι η αγάπη πάει προς τις δύο κατευθύνσεις, αμοιβαία.
-
Ο πιο συχνός αποχαιρετισμός είναι επίσης αλληλοπαθές se. Όταν χωρίζεις από κάποιον, δεν λες αντίο αλλά: Vidimo se sutra. Vidimo se — θα δούμε ο ένας τον άλλον. Υπάρχει υποκείμενο, εμείς, και η πράξη είναι αμοιβαία. Γι' αυτό και ακούγεται πιο ζεστό από ένα απλό αντίο.
-
Να και άλλα αλληλοπαθή ρήματα που θα χρησιμοποιείς συνέχεια — όλα δουλεύουν με το ίδιο μοτίβο: υποκείμενο στον πληθυντικό συν se. Poznaju se godinama i često se čuju. Poznaju se — γνωρίζονται ο ένας τον άλλον. Čuju se — επικοινωνούν μεταξύ τους. Vole se, grle se, mire se: όταν δύο κάνουν το ίδιο ο ένας στον άλλον, μπαίνει το se.
-
Και τώρα η κύρια παγίδα, ο λόγος που είσαι εδώ. Ο μεγάλος πειρασμός είναι να μεταφράσεις την απρόσωπη πρόταση με συγκεκριμένο υποκείμενο — με το εσύ ή το αυτοί. Αλλά το Kako se to kaže δεν είναι Kako ti to kažeš. Μόλις βάλεις πρόσωπο, χάνεις εκείνη την απρόσωπη, γενική σημασία.
-
Και το αντίστροφο: στο αλληλοπαθές se μην ξεχάσεις το se και το μετατρέψεις σε πράξη προς κάποιον τρίτο. Το Vidimo se σημαίνει ο ένας τον άλλον· χωρίς το se, το vidimo ζητάει αντικείμενο — ποιον βλέπουμε; Άσε το se να κουβαλήσει την αμοιβαιότητα.
-
Ας ανακεφαλαιώσουμε. Απρόσωπο se: λες τι γίνεται, αλλά όχι ποιος — Ovde se ne puši, Kako se to kaže. Αλληλοπαθές se: δύο κάνουν το ίδιο ο ένας στον άλλον — volimo se, vidimo se. Ρώτησε τον εαυτό σου: δεν υπάρχει κανένας, ή είμαστε δύο ο ένας στον άλλον; Η απάντηση σου λέει ποιο se είναι.