Het Servische «se»: onpersoonlijk en wederkerig
In het Servisch doet het kleine woordje «se» veel meer dan alleen «zich». Naast de wederkerende betekenis heeft het twee taken die voor Nederlandstaligen lastig zijn, omdat wij ze met heel andere middelen uitdrukken. We bekijken ze apart, want ze worden makkelijk door elkaar gehaald. De eerste taak is onpersoonlijk: je zegt wat er gedaan wordt, zonder een concreet onderwerp te noemen. Het werkwoord staat meestal in de derde persoon enkelvoud. Waar wij «men», «je» of een lijdende vorm gebruiken, gebruikt het Servisch «se». «Hier wordt niet gerookt» is «Ovde se ne puši.». «Hoe zeg je dat?» is «Kako se to kaže?» (of voluit «Kako se to kaže na srpskom?»). En «hier wordt Servisch gesproken» is «Ovde se govori srpski.». Let op: er wordt niemand genoemd, want de handeling geldt voor iedereen. Denk aan ons onpersoonlijke «je» of «men», maar dan met «se». De tweede taak is wederkerig: twee of meer personen doen iets met elkáár. Hier komt ons «elkaar» het dichtst in de buurt, maar het Servisch zet daar simpelweg «se» neer en het werkwoord in het meervoud. «Vidimo se sutra.» betekent «we zien elkaar morgen». «Volimo se.» is «we houden van elkaar». «Poznaju se godinama.» is «ze kennen elkaar al jaren». En «čujemo se» is het alledaagse «we houden contact / we spreken elkaar nog». Twee praktische regels over de plaatsing. «Se» is een clitisch woordje en staat op de tweede positie in de zin: je strooit het er niet zomaar in en je begint er geen zin mee. Bovendien is «se» in wederkerige zinnen verplicht — je kunt het niet weglaten zoals wij «elkaar» soms impliciet laten. Drie veelgemaakte fouten van Nederlandstaligen. Eén: een concreet onderwerp toevoegen aan een onpersoonlijke zin. «Kako ti to kažeš?» betekent «hoe zeg jíj dat?» en is niet langer onpersoonlijk zoals «Kako se to kaže?». Twee: «se» weglaten in een wederkerige zin; «Vidimo sutra» verliest de betekenis «elkaar» volledig en klinkt onaf. Drie: het clitische «se» buiten de tweede positie zetten. Onthoud: onpersoonlijk «se» staat tegenover ons «men/je/wordt-vorm», en wederkerig «se» tegenover ons «elkaar». Met dat onderscheid in je hoofd gaan beide gebruiken vanzelf goed.
Voorbeelden
- Kako se to kaže? How do you say that?
- Ovde se ne puši. No smoking here.
- Vidimo se sutra. See you tomorrow.
De volledige les
Alles uit de video, in tekst.
-
Ovde se ne puši. Vidimo se sutra. Twee heel gewone zinnen — maar datzelfde kleine se doet er twee totaal verschillende klussen. In de ene is er niemand, in de andere doen twee mensen het tegen elkaar. Laten we dit helemaal helder maken.
-
Het woordje se bij een werkwoord kan van alles, maar vandaag kijken we naar twee kernfuncties. De eerste is onpersoonlijk: je zegt wát er gedaan wordt, maar helemaal niet door wie. De tweede is wederkerig: twee of meer mensen doen dezelfde handeling bij elkaar. Dezelfde twee letters, twee werelden.
-
Beginnen we met het onpersoonlijke se. Hier is er geen onderwerp, geen bepaalde persoon die de handeling uitvoert. Je hebt het over een algemene regel, een gewoonte of over wat mag. Het werkwoord staat meestal in de derde persoon enkelvoud, en se geeft het die onpersoonlijke, algemene betekenis — alsof het voor iedereen geldt.
-
Kijk naar dit klassieke bordje dat je op gebouwen en in cafés ziet: Ovde se ne puši. Wie rookt er niet? Niemand in het bijzonder — het is een regel voor iedereen. Er is geen onderwerp, het werkwoord staat in de derde persoon, en se draagt die algemene, onpersoonlijke boodschap. Zo schrijf je een verbod zonder iemand aan te wijzen.
-
Zo vraag je ook hoe je iets uitspreekt of noemt. Dit is een zin die je elke dag nodig hebt terwijl je de taal leert: Kako se to kaže na srpskom? Opnieuw geen onderwerp — je vraagt niet hoe jíj het zegt, maar hoe het in het algemeen gezegd wordt. Het onpersoonlijke se maakt de vraag algemeen, alsof je het de hele taal vraagt.
-
Het onpersoonlijke se beschrijft ook een gewoonte of wat er gangbaar is. Op een bordje in een winkel of op de deur van een praktijk lees je: Ovde se govori srpski. Er wordt niet gezegd wie er spreekt — de boodschap is dat Servisch hier de taal van het huis is. Govori se, radi se, jede se: dat is het patroon voor alles wat in het algemeen geldt.
-
Nu naar de tweede klus — het wederkerige se. Hier is er juist wél een onderwerp: twee of meer mensen. Maar ze richten de handeling niet op een derde, ze doen het bij elkaar, wederzijds. Het onderwerp staat in het meervoud, en se betekent elkaar.
-
Het mooist hoor je dat in één werkwoord. Als twee mensen van elkaar houden, zeggen ze simpelweg: Volimo se. Wij houden — van wie? Van elkaar. Se wist hier het onderwerp niet uit, integendeel: het laat zien dat de liefde beide kanten op gaat, wederzijds.
-
De meest gebruikte afscheidsgroet is ook een wederkerig se. Als je afscheid neemt van iemand, zeg je geen tot ziens maar: Vidimo se sutra. Vidimo se — wij zullen elkaar zien. Er is een onderwerp, wij, en de handeling is wederzijds. Daarom klinkt het ook warmer dan een gewoon vaarwel.
-
Hier nog wat wederkerige werkwoorden die je voortdurend zult gebruiken — ze werken allemaal volgens hetzelfde patroon: onderwerp in het meervoud plus se. Poznaju se godinama i često se čuju. Poznaju se — ze kennen elkaar. Čuju se — ze houden contact met elkaar. Vole se, grle se, mire se: als twee mensen hetzelfde bij elkaar doen, komt er se bij.
-
En nu de grootste valkuil, de reden dat je hier bent. De grote verleiding is om een onpersoonlijke zin te vertalen met een concreet onderwerp — met jij of zij. Maar Kako se to kaže is niet Kako ti to kažeš. Zodra je een persoon toevoegt, verlies je die onpersoonlijke, algemene betekenis.
-
En andersom: bij het wederkerige se mag je het niet vergeten en er een handeling op een derde van maken. Vidimo se betekent elkaar; zonder se vraagt vidimo om een lijdend voorwerp — wie zien we? Laat se de wederkerigheid dragen.
-
Even samenvatten. Onpersoonlijk se: je zegt wát er gedaan wordt, maar niet door wie — Ovde se ne puši, Kako se to kaže. Wederkerig se: twee mensen doen het bij elkaar — volimo se, vidimo se. Vraag jezelf af: is er niemand, of doen wij tweeën het bij elkaar? Het antwoord vertelt je welk se het is.