Ο αόριστος στα σερβικά: ο χρόνος που ζωντανεύει την αφήγηση

Αν έχεις αρχίσει να μαθαίνεις σερβικά, ξέρεις ήδη ότι το καθημερινό παρελθόν λέγεται με τον perfekat: sam, si, je και μετοχή. Υπάρχει όμως κι ένας δεύτερος, πιο σπάνιος και πολύ πιο ζωντανός παρελθοντικός χρόνος, ο αόριστος. Μην τρομάζεις από το όνομα: ως Έλληνες έχουμε τον δικό μας αόριστο, οπότε το ένστικτό σου εδώ θα σε βοηθήσει περισσότερο απ' όσο νομίζεις. Ο σερβικός αόριστος είναι μονολεκτικός: μία λέξη, χωρίς βοηθητικό ρήμα και χωρίς μετοχή. Αυτή ακριβώς είναι η μεγάλη διαφορά του από τον perfekat. Σχηματίζεται συνήθως από συνοπτικά (perfective) ρήματα, παίρνοντας το θέμα και προσθέτοντας ειδικές καταλήξεις. Όταν το θέμα τελειώνει σε σύμφωνο, οι καταλήξεις είναι -oh, -e, -e, -osmo, -oste, -oše. Όταν τελειώνει σε φωνήεν, είναι -h, -ø, -ø, -smo, -ste, -še (το -ø σημαίνει ότι ο τύπος μένει χωρίς κατάληξη). Ας δούμε το πιο χαρακτηριστικό ρήμα, το reći («λέω»), που θα το συναντήσεις παντού σε αυτόν τον χρόνο: ja rekoh — είπα ti reče — είπες on/ona reče — είπε mi rekosmo — είπαμε vi rekoste — είπατε oni rekoše — είπαν Πρόσεξε ότι το β΄ και το γ΄ ενικό είναι ολόιδια: reče σημαίνει και «είπες» και «είπε». Τα ξεχωρίζουμε μόνο από τα συμφραζόμενα, ακριβώς όπως κι εμείς καταλαβαίνουμε από το νόημα ποιος μιλάει. Τι αίσθηση δίνει ο αόριστος; Μια ξαφνική, μοναδική, ολοκληρωμένη πράξη στο παρελθόν, που την παρουσιάζει σαν να συμβαίνει μπροστά στα μάτια μας. Είναι άμεσος, ζωντανός, δραματικός. Η κλασική φράση «Reče i ode.» («Είπε κάτι κι έφυγε.») το δείχνει τέλεια: δύο απότομες, κοφτές πράξεις, η μία πίσω από την άλλη. Το ίδιο ζωντανό αίσθημα έχει και η περίφημη «Dođoh, videh, pobedih.» — το δικό μας «ήρθα, είδα, νίκησα». Δεν είναι τυχαίο που μοιάζει τόσο με τον ελληνικό αόριστο: και οι δύο γλώσσες χρησιμοποιούν αυτόν τον χρόνο για να κλείσουν μια πράξη μέσα σε μια στιγμή. Πού ζει σήμερα ο αόριστος; Όχι στην καθημερινή κουβέντα για τα ψώνια. Εκεί κυριαρχεί ο perfekat. Ο αόριστος ζει στην αφήγηση, στη ζωντανή εξιστόρηση μιας σκηνής, στη λογοτεχνία, στο λαϊκό έπος και σε παγιωμένες εκφράσεις. Όταν κάποιος διηγείται με πάθος, πετάει ένα «A ona meni reče...» («Και τότε εκείνη μου λέει...») και σε βάζει αμέσως μέσα στη σκηνή. Είναι πιο συχνός στον νότο και στο Μαυροβούνιο, ενώ τελευταία αναβιώνει και στους νέους στα γραπτά μηνύματα, απλώς επειδή είναι πιο σύντομος από τον perfekat. Στον προφορικό λόγο μπορεί να δηλώσει ακόμη και κάτι που μόλις συνέβη: «Ispadoše mi ključevi» σημαίνει «μου έπεσαν μόλις τα κλειδιά». Η επιλογή αόριστου ή perfekat, λοιπόν, δεν είναι θέμα σωστού και λάθους χρόνου, αλλά ύφους. Για ένα απλό, ουδέτερο γεγονός λέμε perfekat: «Juče sam kupio hleb» («Χθες αγόρασα ψωμί»). Το «Juče kupih hleb» δεν είναι αδύνατο, αλλά ηχεί λόγιο, αφηγηματικό, σχεδόν λογοτεχνικό — και γι' αυτό ακούγεται περίεργο για μια τόσο καθημερινή κουβέντα. Οι βασικές παγίδες είναι τρεις. Πρώτη: μη διαβάζεις έναν τύπο αορίστου ως ενεστώτα. Το reče είναι «είπε», όχι «λέει». Δεύτερη: μην παρακάνεις τον αόριστο σε απλά καθημερινά γεγονότα, εκεί που τα σερβικά θέλουν perfekat. Τρίτη: θυμήσου ότι β΄ και γ΄ ενικό ταυτίζονται. Όταν δεις «Šta reče?», μπορεί να σημαίνει «Τι είπες;» ή «Τι είπε;» — το νόημα το δίνει η περίσταση. Με λίγη εξάσκηση, ο αόριστος θα σου χαρίσει αυτή τη ζωντανή, αφηγηματική χροιά που κάνει τα σερβικά να ακούγονται αυθεντικά.