Aoryst w serbskim — żywy czas przeszły, którego polszczyzna już nie ma

Aoryst to serbski czas przeszły, który polszczyzna dawno utraciła, a serbski zachował w pełnej krasie. To forma prosta — jedno słowo, bez czasownika posiłkowego i bez imiesłowu. Tym właśnie różni się od codziennego perfektu, który budujemy z dwóch elementów (sam, si, je... plus imiesłów: kupio, došao). Aoryst niesie ze sobą zupełnie inne wrażenie: opowiada o czynności nagłej, jednorazowej, zamkniętej — takiej, która dzieje się jakby na naszych oczach, tu i teraz, choć należy już do przeszłości. Tworzymy go zwykle od czasowników dokonanych: bierzemy temat i dodajemy specjalne końcówki. Po spółgłosce są to: -oh, -e, -e, -osmo, -oste, -oše. Po samogłosce skracają się do: -h, -ø, -ø, -smo, -ste, -še (gdzie -ø oznacza brak końcówki). Spójrzmy na klasyczny czasownik reći (powiedzieć): ja rekoh, ti reče, on/ona reče, mi rekosmo, vi rekoste, oni rekoše. Zwróć uwagę, że druga i trzecia osoba liczby pojedynczej brzmią identycznie — reče to zarówno „powiedziałeś", jak i „powiedział". Rozróżnia je tylko kontekst. Najlepiej smak aorystu oddają krótkie, dynamiczne zdania. „Reče i ode." — powiedział coś i odszedł; wszystko zamyka się w mgnieniu oka. Albo słynne „Dođoh, videh, pobedih." — przybyłem, zobaczyłem, zwyciężyłem; po polsku też czujemy tu rytm i rozmach. W żywej rozmowie usłyszysz „Šta reče?" (co powiedziałeś?), a w opowieści ktoś rzuci: „A ona meni reče..." (a ona na to do mnie...). To czas gawędziarzy. Gdzie aoryst naprawdę dziś żyje? W opowiadaniu, w żywej relacji z wydarzeń, w literaturze i epice ludowej, w utartych zwrotach. Słychać go częściej na południu Serbii i w Czarnogórze. Co ciekawe, odżywa też wśród młodych w pisaniu wiadomości — bo jest po prostu krótszy niż perfekt. W mowie potocznej potrafi oznaczać coś, co właśnie się wydarzyło: „Ispadoše mi ključevi" znaczy „właśnie wypadły mi klucze". Kiedy więc aoryst, a kiedy perfekt? Zasada jest prosta: codziennym, zwykłym czasem przeszłym w serbskim jest perfekt. Aoryst zostaw na chwile, gdy chcesz coś opowiedzieć żywo i barwnie, albo gdy sięgasz po utarty zwrot. Stąd pułapka: „Juče sam kupio hleb." (wczoraj kupiłem chleb) brzmi naturalnie, a „Juče kupih hleb." — choć gramatycznie poprawne — robi wrażenie nadętego, literackiego, nie na miejscu przy zwykłym fakcie z dnia. Na koniec dwa błędy, które najczęściej popełniają Polacy. Po pierwsze: nie czytaj formy aorystu jak teraźniejszej. „Reče" to „powiedział", a nie „mówi" — końcówka -e łatwo myli. Po drugie: nie wciskaj aorystu wszędzie tam, gdzie serbski woli perfekt; nadużyty brzmi sztucznie. Jeśli zapamiętasz tabelę reći, wyczucie różnicy aoryst–perfekt i te dwie pułapki, masz aoryst pod kontrolą na poziomie B1.