Το σερβικό ρηματικό επίρρημα (glagolski prilog): -ći και -vši

Όταν στα ελληνικά λέμε «περπατώντας τραγουδούσα» ή «δουλεύοντας ακούω μουσική», χρησιμοποιούμε μια άκλιτη μετοχή σε -οντας/-ώντας που δείχνει μια ενέργεια συνοδευτική σε μια άλλη. Τα σερβικά έχουν το ακριβές αντίστοιχο εργαλείο, μόνο που το χωρίζουν σε δύο ξεχωριστές μορφές. Λέγεται glagolski prilog, δηλαδή ρηματικό επίρρημα, και η μεγάλη ευκολία για εμάς είναι ότι, όπως και η ελληνική μετοχή σε -οντας, είναι εντελώς άκλιτο: δεν αλλάζει ποτέ κατά γένος, αριθμό ή πρόσωπο. Μία μορφή για όλους. Η πρώτη μορφή είναι το ρηματικό επίρρημα ενεστώτα (glagolski prilog sadašnji) και τελειώνει σε -ći. Δηλώνει μια ενέργεια ταυτόχρονη με αυτήν της κύριας πρότασης — δύο πράγματα που συμβαίνουν μαζί. Ο σχηματισμός του είναι μηχανικός: παίρνεις το γ' πληθυντικό πρόσωπο του ενεστώτα και αντικαθιστάς την κατάληξη -u με -ći. Έτσι το rade («δουλεύουν») γίνεται radeći, το idu («πηγαίνουν») γίνεται idući, το piju («πίνουν») γίνεται pijući, το drže («κρατούν») γίνεται držeći και το gledaju («κοιτούν») γίνεται gledajući. Δες πώς λειτουργεί μέσα σε πρόταση: «Radeći, slušam muziku» — «Δουλεύοντας, ακούω μουσική». Ή «Idući kući, sreo sam ga» — «Πηγαίνοντας σπίτι, τον συνάντησα». Η σύνδεση με το ελληνικό «-οντας» είναι σχεδόν ένα προς ένα, και αυτή η αντιστοιχία θα σε γλιτώσει από πολλά λάθη. Εδώ όμως μπαίνει η πρώτη κρίσιμη λεπτομέρεια: το ρηματικό επίρρημα ενεστώτα σχηματίζεται ΜΟΝΟ από ρήματα ατελούς (imperfective) όψης, δηλαδή από ρήματα που εκφράζουν διάρκεια ή επανάληψη. Από ένα τελικό (perfective) ρήμα, που εκφράζει ολοκληρωμένη πράξη, δεν φτιάχνεται μορφή σε -ći. Τύποι όπως «uradeći» απλώς δεν υπάρχουν. Η δεύτερη μορφή είναι το ρηματικό επίρρημα παρελθόντος (glagolski prilog prošli) και τελειώνει σε -vši. Δηλώνει μια ενέργεια που ολοκληρώθηκε ΠΡΙΝ από την ενέργεια της κύριας πρότασης. Σχηματίζεται από τελικά (perfective) ρήματα: παίρνεις το θέμα του απαρεμφάτου και προσθέτεις -vši. Έτσι το završiti γίνεται završivši και το uraditi γίνεται uradivši. Υπάρχουν και ανώμαλοι τύποι, όπως doći → došavši, καθώς και το ειδικό ρήμα biti, που δίνει budući και bivši. Παράδειγμα: «Završivši posao, otišao je» — «Έχοντας τελειώσει τη δουλειά, έφυγε». Εδώ ακριβώς φαίνεται η διαφορά από τα ελληνικά: εμείς δεν έχουμε μονολεκτική μετοχή για την προηγούμενη ενέργεια, οπότε την αποδίδουμε με «αφού + ρήμα» («αφού τελείωσε τη δουλειά») ή με «έχοντας + ρήμα» («έχοντας τελειώσει»). Ως προς το ύφος, και οι δύο μορφές ανήκουν κυρίως στον γραπτό, λογοτεχνικό ή επίσημο λόγο. Στην καθημερινή κουβέντα ο Σέρβος συχνά προτιμά μια ολόκληρη δευτερεύουσα πρόταση (π.χ. «dok radim, slušam muziku»). Καλό είναι να τις αναγνωρίζεις άνετα στο διάβασμα και να τις χρησιμοποιείς με μέτρο όταν γράφεις. Οι βασικές παγίδες είναι λίγες αλλά επίμονες. Πρώτον, μην βάζεις τη μορφή σε -ći για ολοκληρωμένη ή προηγούμενη ενέργεια· εκεί χρειάζεσαι το -vši. Δεύτερον, μην προσπαθείς να φτιάξεις -ći από τελικό ρήμα. Τρίτον — και αυτό ισχύει ακριβώς όπως στα ελληνικά — το εννοούμενο υποκείμενο του ρηματικού επιρρήματος πρέπει να είναι το ΙΔΙΟ με το υποκείμενο της κύριας πρότασης· αλλιώς προκύπτει η «μετέωρη» μετοχή, το ίδιο σφάλμα που κάνουμε όταν λέμε λανθασμένα «περπατώντας, με βρήκε η βροχή». Και τέλος, μην ξεχνάς το κόμμα που χωρίζει το ρηματικό επίρρημα από την υπόλοιπη πρόταση.