Serbski imiesłów przysłówkowy (glagolski prilog) — formy -ći i -vši
Serbski ma dwa imiesłowy przysłówkowe, które po serbsku nazywają się glagolski prilog. To formy nieodmienne — nie zmieniają się ani co do rodzaju, ani liczby, ani osoby. Cokolwiek by się działo w zdaniu, kształt imiesłowu zostaje ten sam. Dla nas, Polaków, to wygodny punkt zaczepienia, bo nasze imiesłowy przysłówkowe ("idąc", "skończywszy") działają dokładnie tak samo — są zastygłe i niezmienne. Pierwsza forma to imiesłów teraźniejszy, czyli glagolski prilog sadašnji, z końcówką -ći. Tworzymy go wyłącznie od czasowników niedokonanych. Reguła jest prosta jak drut: bierzemy 3. osobę liczby mnogiej czasu teraźniejszego i końcówkę -u zamieniamy na -ći. Tak więc rade → radeći, idu → idući, piju → pijući, drže → držeći, gledaju → gledajući. Ta forma zawsze oznacza czynność równoczesną z czynnością zdania głównego — coś, co dzieje się "przy okazji", w tym samym czasie. Spójrz: "Radeći, slušam muziku" — pracując, słucham muzyki. Albo "Idući kući, sreo sam ga" — idąc do domu, spotkałem go. Druga forma to imiesłów przeszły, czyli glagolski prilog prošli, z końcówką -vši. Tę tworzymy od czasowników dokonanych: do tematu bezokolicznika doklejamy -vši. Stąd završiti → završivši, uraditi → uradivši. Bywają wyjątki, które trzeba po prostu zapamiętać — np. doći → došavši, a czasownik biti ma osobne formy budući i bivši. Imiesłów przeszły oznacza czynność wcześniejszą, zakończoną przed czynnością główną: "Završivši posao, otišao je" — skończywszy pracę, wyszedł. Najpierw skończył, potem wyszedł — i właśnie ten porządek zdarzeń niesie końcówka -vši. I tu pojawia się idealny most do polszczyzny. Serbskie -ći to nasz imiesłów współczesny na -ąc ("idąc", "pracując") — równoczesność. Serbskie -vši to nasz imiesłów uprzedni na -wszy/-łszy ("skończywszy", "zrobiwszy") — uprzedniość. Jeśli pamiętasz polską parę -ąc / -wszy, masz w głowie gotowy schemat: niedokonane i równocześnie kontra dokonane i wcześniej. Warto wiedzieć, że oba serbskie imiesłowy należą do rejestru literackiego i formalnego. W żywej mowie Serbowie częściej rozbiją to na zdanie podrzędne ("dok sam išao kući..."). Imiesłowy królują w prozie, w prasie, w stylu pisanym — i tam brzmią elegancko. Na koniec pułapki. Po pierwsze, nie używaj -ći, gdy czynność była zakończona i wcześniejsza — wtedy potrzebujesz -vši. Po drugie, formy -ći nie da się utworzyć od czasownika dokonanego: coś takiego jak "uradeći" po prostu nie istnieje. Po trzecie — i to błąd, który znamy też z polskiego — podmiot domyślny imiesłowu musi być ten sam co podmiot zdania głównego. Inaczej powstaje "wiszący" imiesłów i zdanie się rozjeżdża. Po czwarte: imiesłów oddzielamy przecinkiem, tak jak po polsku.
Przykłady
- Idući kući, sreo sam ga. Walking home, I met him.
- Radeći, slušam muziku. While working, I listen to music.
- Završivši posao, otišao je. Having finished work, he left.
Cała lekcja
Wszystko z filmu, w tekście.
-
Dok sam išao kući, sreo sam ga. To zdanie poboczne dok sam išao możesz streścić w jednym jedynym słowie: idući. Idući kući, sreo sam ga. To jest imiesłów przysłówkowy — narzędzie, które czyni twoją mowę zwięzłą i elegancką.
-
Istnieją dwa imiesłowy przysłówkowe. Współczesny, z końcówką -ći, opisuje czynność, która dzieje się jednocześnie z czynnością główną. Uprzedni, z końcówką -vši, opisuje czynność, która zakończyła się przed czynnością główną. Oba są nieodmienne — nie zmieniają formy ani co do rodzaju, ani co do liczby, ani co do osoby.
-
Różnica polega na czasie. Imiesłów współczesny to dwie czynności płynące w tym samym momencie — gdy jedna trwa, dzieje się też druga. Imiesłów uprzedni to kolejność: najpierw jedna czynność się kończy, dopiero potem przychodzi druga. Dlatego pytanie brzmi: jednocześnie, czy jedno po drugim?
-
Zacznij od imiesłowu współczesnego. Tworzysz go od czasowników niedokonanych, od trzeciej osoby liczby mnogiej czasu teraźniejszego, dodając do tematu -ći. Rade plus -ći daje radeći. Radeći, slušam muziku. Pracuję i słucham w tym samym momencie — radeći niesie tę jednoczesność w jednym słowie.
-
Oto pierwsze zdanie ze wstępu, teraz w całości. Idu plus -ći daje idući — czynność, która trwa równolegle z główną. Idući kući, sreo sam ga. Gdy szedłem, wtedy też go spotkałem. Jedno słowo idući zastąpiło całe zdanie poboczne dok sam išao.
-
Zapamiętaj tworzenie imiesłowu współczesnego tak: bierzesz trzecią osobę liczby mnogiej, tę z końcówką -u, i po prostu zamieniasz to -u na końcówkę -ći. Piju daje pijući, drže daje držeći, gledaju daje gledajući.
-
Teraz imiesłów uprzedni. Tworzysz go od czasowników dokonanych, najczęściej od tematu imiesłowu czynnego rodzaju męskiego, dodając -vši. Završio daje završivši. Završivši posao, otišao je. Najpierw praca jest skończona, dopiero potem odchodzi. Završivši jasno mówi: ta czynność poprzedziła główną.
-
Jeszcze jeden imiesłów uprzedni, żebyś poczuł kolejność. Od uraditi otrzymujesz uradivši — czynność, która zamknęła się przed tym, jak zaczyna się następna. Uradivši zadatak, legao je da spava. Zadanie jest najpierw ukończone, dopiero potem następuje sen. Imiesłów uprzedni zawsze niesie to skończone przed czynnością główną.
-
Oto główna pułapka. Imiesłów współczesny musi oznaczać czynność jednoczesną — nigdy zakończoną, wcześniejszą. Jeśli czynność jest skończona przed główną, nie możesz powiedzieć završavajući posao, otišao je, bo to brzmi tak, jakby wciąż pracował i odchodził w tym samym czasie. Trzeba imiesłowu uprzedniego: završivši posao, otišao je.
-
Druga pułapka tkwi w tworzeniu. Imiesłów współczesny tworzy się tylko od czasowników niedokonanych. Od czasownika dokonanego, takiego jak uraditi, nie istnieje forma współczesna uradeći — to nie jest słowo. Czasowniki dokonane dają tylko imiesłów uprzedni: uradivši.
-
Ponieważ są nieodmienne, imiesłowy przysłówkowe nie uzgadniają się ani z rodzajem, ani z liczbą podmiotu. Ta sama forma obowiązuje dla wszystkich. Smejući se, deca su trčala. Podmiot jest w liczbie mnogiej, rodzaju nijakiego, a imiesłów pozostaje smejući se — bez żadnej zmiany. To czyni go łatwym w użyciu.
-
Podsumujmy. Imiesłów przysłówkowy współczesny z końcówką -ći tworzysz od czasowników niedokonanych i mówisz nim, że dwie czynności dzieją się jednocześnie — radeći, idući. Imiesłów uprzedni z końcówką -vši tworzysz od czasowników dokonanych i mówisz nim, że jedna czynność poprzedziła drugą — završivši, uradivši. Oba są nieodmienne. Streść zdanie poboczne w jednym słowie, a twój język stanie się bardziej elegancki.