Sırpçada Ulaçlar (Zarf-Fiiller): Glagolski Prilog
Sırpçada iki ulaç, yani iki zarf-fiil vardır ve bunlar dilbilgisinde "glagolski prilog" adıyla geçer. İkisinin de en güzel yanı şudur: tıpkı Türkçedeki "-arak", "-ince" gibi ulaçlar gibi değişmezler. Yani cinse, sayıya ya da şahsa göre çekilmezler; tek bir biçimle her cümleye girerler. Bu özellik, ulaç sistemine zaten alışkın olan biz Türkçe konuşanlar için işi epey kolaylaştırır. Birinci biçim, şimdiki ulaçtır (glagolski prilog sadašnji) ve -ći ekiyle kurulur. Bunu yalnızca bitmemiş, yani süregelen eylem anlatan (imperfektif) fiillerden yaparsınız. Yöntem basittir: fiilin geniş/şimdiki zamandaki 3. çoğul şahıs biçimini alır, sondaki -u ekini atar, yerine -ći getirirsiniz. Örnekler: rade → radeći, idu → idući, piju → pijući, drže → držeći, gledaju → gledajući. Bu ulaç, ana eylemle aynı anda olup biten, eş zamanlı bir durumu belirtir. "Idući kući, sreo sam ga" (Eve giderken onunla karşılaştım) ya da "Radeći, slušam muziku" (Çalışırken müzik dinliyorum) cümlelerinde olduğu gibi. Burada Türkçe köprü kendiliğinden kurulur: Sırpça -ći eki, bizdeki "-(y)arak" ve "-(y)a" ulaçlarına denk düşer; "yürüyerek", "çalışarak" der gibi düşünün, anlam tıpatıp oturur. İkinci biçim, geçmiş ulaçtır (glagolski prilog prošli) ve -vši ekiyle kurulur. Bunu ise bitmiş, tamamlanmış eylem anlatan (perfektif) fiillerden yaparsınız. Bu kez mastar gövdesine -vši eklersiniz: završiti → završivši, uraditi → uradivši. Bazı fiiller düzensizdir; örneğin doći → došavši. "Biti" fiili kendine özgüdür: budući ve bivši biçimlerini verir. Bu ulaç, ana eylemden önce olup bitmiş bir durumu, yani önceliği belirtir: "Završivši posao, otišao je" (İşi bitirince / bitirdikten sonra gitti). Bu da Türkçedeki "-(y)ince" ve "-dıktan sonra" yapılarına karşılık gelir. Üslup konusunda bir uyarı: ulaçlar Sırpçada edebî ve resmî bir tını taşır. Günlük konuşmada insanlar çoğu zaman bunların yerine "dok", "kad", "pošto" gibi bağlaçlarla kurulan yan cümleleri tercih eder. Yazıda ve düzgün anlatımda ise ulaçlar cümleye akıcılık ve zariflik katar. Sık yapılan hatalara gelince: Birincisi, tamamlanmış ya da önce olmuş bir eylem için yanlışlıkla -ći biçimini kullanmaktır; oysa orada geçmiş ulaç, yani -vši gerekir. İkincisi, bitmiş bir fiilden şimdiki ulaç türetmeye çalışmaktır; "uradeći" diye bir biçim yoktur. Üçüncüsü, Türkçede de tanıdık olan "askıda ulaç" hatasıdır: ulacın örtük öznesi, ana cümlenin öznesiyle aynı olmak zorundadır. Dördüncüsü ise ulacı ana cümleden ayıran virgülü unutmaktır. Bu dört noktaya dikkat ederseniz, ulaçları doğru ve doğal biçimde kullanırsınız.
Örnekler
- Idući kući, sreo sam ga. Walking home, I met him.
- Radeći, slušam muziku. While working, I listen to music.
- Završivši posao, otišao je. Having finished work, he left.
Dersin tamamı
Videodaki her şey, yazılı olarak.
-
Eve giderken onunla karşılaştım. Bu yan cümleyi, yani eve giderken kısmını, tek bir kelimeye sığdırabilirsin: idući. Idući kući, sreo sam ga. İşte bu bir ulaç — konuşmanı sade ve zarif kılan bir araç.
-
İki tür ulaç vardır. -ći ekiyle yapılan eşzamanlı ulaç, ana eylemle aynı anda gerçekleşen bir eylemi anlatır. -vši ekiyle yapılan önce olmuş ulaç ise ana eylemden önce bitmiş bir eylemi anlatır. İkisi de değişmezdir — ne cinse, ne sayıya, ne de şahsa göre biçim değiştirir.
-
Fark, zamandadır. Eşzamanlı ulaç, aynı anda akan iki eylemdir — biri sürerken diğeri de olur. Önce olmuş ulaç ise bir sıralamadır: önce bir eylem biter, ancak ondan sonra diğeri gelir. İşte bu yüzden soru şudur: aynı anda mı, yoksa önce biri sonra diğeri mi?
-
Eşzamanlı ulaçtan başla. Onu bitmemiş fiillerden, şimdiki zamanın üçüncü çoğul şahsından yaparsın; gövdeye -ći ekini eklersin. Rade artı -ći, radeći verir. Radeći, slušam muziku. Aynı anda hem çalışıyorum hem dinliyorum — radeći bu eşzamanlılığı tek bir kelimede taşır.
-
İşte girişteki ilk cümle, şimdi tam haliyle. Idu artı -ći, idući verir — ana eylemle yan yana süren bir eylem. Idući kući, sreo sam ga. Giderken, işte o anda onunla karşılaştım. Tek bir kelime, yani idući, eve giderken diye koca bir yan cümlenin yerini aldı.
-
Eşzamanlı ulacın yapımını şöyle aklında tut: üçüncü çoğul şahsı, yani -u ile bitenini al ve bu -u'yu -ći ekiyle değiştir, yeter. Piju, pijući verir; drže, držeći verir; gledaju, gledajući verir.
-
Şimdi önce olmuş ulaç. Onu bitmiş fiillerden, çoğunlukla geçmiş zaman ortacının eril gövdesinden, -vši ekleyerek yaparsın. Završio, završivši verir. Završivši posao, otišao je. Önce iş biter, ancak ondan sonra gider. Završivši açıkça söyler: bu eylem ana eylemden önce gelmiştir.
-
Sıralamayı hissetmen için bir önce olmuş ulaç daha. Uraditi'den uradivši elde edersin — bir sonraki eylem başlamadan önce kapanmış bir eylem. Uradivši zadatak, legao je da spava. Önce ödev bitirilir, ancak ondan sonra uyumak gelir. Önce olmuş ulaç her zaman bu ana eylemden önce bitmişlik anlamını taşır.
-
İşte asıl tuzak. Eşzamanlı ulaç mutlaka aynı anda olan bir eylemi göstermelidir — asla bitmiş, önceki bir eylemi değil. Eğer eylem ana eylemden önce bitmişse, završavajući posao, otišao je diyemezsin, çünkü bu sanki hem hâlâ çalışıyor hem de aynı anda gidiyormuş gibi duyulur. Önce olmuş ulaç gerekir: završivši posao, otišao je.
-
İkinci tuzak yapımdadır. Eşzamanlı ulaç yalnızca bitmemiş fiillerden yapılır. Uraditi gibi bitmiş bir fiilden uradeći diye eşzamanlı bir biçim yoktur — bu bir kelime değildir. Bitmiş fiiller yalnızca önce olmuş ulaç verir: uradivši.
-
Değişmez oldukları için ulaçlar, öznenin ne cinsiyle ne de sayısıyla uyuşur. Aynı biçim hepsi için geçerlidir. Smejući se, deca su trčala. Özne çoğul ve nötr cinstir, ama ulaç smejući se olarak kalır — hiçbir değişiklik olmadan. İşte bu onu kullanması kolay kılar.
-
Özetleyelim. -ći ekli eşzamanlı ulacı bitmemiş fiillerden yaparsın ve onunla iki eylemin aynı anda olduğunu söylersin — radeći, idući. -vši ekli önce olmuş ulacı bitmiş fiillerden yaparsın ve onunla bir eylemin diğerinden önce geldiğini söylersin — završivši, uradivši. İkisi de değişmezdir. Yan cümleyi tek bir kelimeye sığdır, dilin daha zarif olsun.