Η οργανική πτώση στα σερβικά: το μέσο και η συντροφιά
Η οργανική πτώση (instrumental) είναι μία από τις πιο χρήσιμες σερβικές πτώσεις, γιατί κάνει δύο δουλειές που στα ελληνικά τις λέμε με τον ίδιο τρόπο. Η πρώτη δουλειά είναι το μέσο: με τι; (čime;). Η δεύτερη είναι η συντροφιά: με ποιον; (s kim;). Το κλειδί που μπερδεύει σχεδόν κάθε Έλληνα μαθητή είναι ότι τα σερβικά ξεχωρίζουν αυτές τις δύο σημασίες, ενώ εμείς και για τις δύο χρησιμοποιούμε το ίδιο «με» (+ αιτιατική): «με το τρένο», «με το στυλό», «με την αδελφή μου». Ας δούμε πρώτα το μέσο, γιατί εκεί κρύβεται η μεγαλύτερη παγίδα. Όταν λέμε με τι ταξιδεύουμε ή με τι κάνουμε κάτι, τα σερβικά ΔΕΝ βάζουν καμία πρόθεση — η κατάληξη μόνη της σημαίνει «με / μέσω». Γι' αυτό λέμε: Putujem vozom («ταξιδεύω με τρένο»), Pišem olovkom («γράφω με στυλό»), Sečem hleb nožem («κόβω το ψωμί με μαχαίρι»). Παρατηρήστε: δεν υπάρχει λεξούλα μπροστά, όπως το ελληνικό «με». Όλο το νόημα κουβαλιέται από την κατάληξη. Οι καταλήξεις στον ενικό είναι απλές. Τα ουσιαστικά με «σκληρό» θέμα παίρνουν -om: voz → vozom, auto → autom, kafa → kafom, olovka → olovkom. Τα ουσιαστικά που το θέμα τους τελειώνει σε «μαλακό» σύμφωνο (j, č, ž, š, c) παίρνουν -em: nož → nožem, muž → mužem. Μία κατάληξη για σχεδόν τα πάντα — αυτή είναι η καρδιά της οργανικής. Η δεύτερη δουλειά είναι η συντροφιά, και εδώ τα σερβικά ΘΕΛΟΥΝ πρόθεση: το s ή το sa. Παράδειγμα: Idem sa sestrom («πάω με την αδελφή μου»). Πότε s και πότε sa; Βάζουμε sa πριν από λέξεις που αρχίζουν από s, z, š, ž (γι' αυτό sa sestrom, sa Žarkom) και στο sa mnom· σε όλες τις άλλες περιπτώσεις αρκεί το απλό s (s bratom, s mamom). Και τώρα η παγίδα-νούμερο-ένα, ο λόγος που είστε εδώ: μην βάζετε s/sa στο μέσο και στις μετακινήσεις. Λάθος: Idem s vozom. Σωστό: Idem vozom («πάω με τρένο»). Λάθος: Idem sa autobusom. Σωστό: Idem autobusom («πάω με λεωφορείο»). Η πρόθεση μπαίνει μόνο για συντροφιά, για ανθρώπους — το τρένο δεν είναι παρέα σας, είναι το μέσο σας. Ακόμη και πολλοί Σέρβοι κάνουν αυτό το λάθος, οπότε αν το προσέξετε θα ακούγεστε πιο φυσικοί κι από κάποιους ντόπιους. Κλείνουμε με μια πρόταση που ενώνει και τις δύο σημασίες: Putujem autobusom sa prijateljem («ταξιδεύω με λεωφορείο με έναν φίλο»). Το autobusom είναι μέσο — γυμνή οργανική, χωρίς πρόθεση· το sa prijateljem είναι συντροφιά — με πρόθεση. Ίδια πτώση, αλλά μόνο η συντροφιά παίρνει το sa.
Παραδείγματα
- Putujem vozom. I travel by train.
- Pišem olovkom. I write with a pen.
- Idem sa sestrom. I'm going with my sister.
Ολόκληρο το μάθημα
Όλα όσα υπάρχουν στο βίντεο, σε κείμενο.
-
Ταξιδεύεις με τρένο, γράφεις με στυλό, πας με την αδελφή σου. Με τι; Με ποιον; Στα σερβικά μία πτώση τα καλύπτει όλα αυτά — η οργανική. Κατάκτησέ την και ακούγεσαι αμέσως πιο φυσικός. Ας τη μάθουμε καλά.
-
Η οργανική έχει δύο βασικές δουλειές. Πρώτον, δηλώνει το ΜΕΣΟ — το εργαλείο ή τον τρόπο που κάνεις κάτι, το με τι. Δεύτερον, δηλώνει τη ΣΥΝΤΡΟΦΙΑ — το πρόσωπο με το οποίο είσαι. Απαντά στο čime? (με τι;) και στο s kim? (με ποιον;).
-
Ορίστε οι καταλήξεις. Το αρσενικό και το ουδέτερο παίρνουν -om: voz γίνεται vozom, auto γίνεται autom. Το θηλυκό σε -a παίρνει επίσης -om: kafa γίνεται kafom, olovka γίνεται olovkom. Μία κατάληξη σχεδόν για όλα — αυτή είναι η καρδιά της οργανικής.
-
Ας ξεκινήσουμε με τα μεταφορικά μέσα, γιατί εκεί είναι η μεγαλύτερη παγίδα. Πώς ταξιδεύεις; Vozom — χωρίς καμία πρόθεση. Putujem vozom. I travel by train. Το voz παίρνει -om και γίνεται vozom. Η κατάληξη μόνη της σημαίνει με τρένο — δεν χρειάζεσαι καμία πρόθεση.
-
Τώρα το μέσο — το εργαλείο με το οποίο κάνεις κάτι. Με τι γράφεις; Olovkom. Το olovka χάνει το -a και παίρνει -om: Pišem olovkom. I write with a pen. Πρόσεξε: στα σερβικά δεν υπάρχει εδώ λέξη s — μόνη της η κατάληξη -om σημαίνει με το στυλό. Ένα εργαλείο μπαίνει στη σκέτη οργανική.
-
Τώρα η δεύτερη δουλειά — η συντροφιά. Όταν είσαι ΜΕ κάποιον, χρησιμοποιείς την πρόθεση s ή sa και βάζεις το πρόσωπο στην οργανική: Idem sa sestrom. I'm going with my sister. Το sestra γίνεται sestrom, με το sa μπροστά. Εδώ η πρόθεση ΕΙΝΑΙ απαραίτητη — γιατί μιλάμε για συντροφιά, όχι για μέσο.
-
Πότε s, πότε sa; Απλός κανόνας: χρησιμοποίησε sa πριν από λέξη που αρχίζει με s, z, š ή ž, για να μη συγκρούονται οι ήχοι — γι αυτό sa sestrom, sa Žarkom. Αλλιώς το σκέτο s αρκεί.
-
Πίσω στο μέσο, γιατί η οργανική καλύπτει και τον ΤΡΟΠΟ που κάνεις κάτι. Με τι κόβεις το ψωμί; Nožem: Sečem hleb nožem. I cut the bread with a knife. Το nož παίρνει -em αντί για -om, γιατί τελειώνει σε μαλακό σύμφωνο. Η σημασία όμως είναι η ίδια — σκέτη οργανική, μέσο χωρίς πρόθεση.
-
Ας δούμε τους πλήρεις τύπους για να εδραιωθούν. Σκληρό θέμα παίρνει -om: voz γίνεται vozom, kafa γίνεται kafom. Μαλακό θέμα — που τελειώνει σε j, č, ž, š ή c — παίρνει -em: nož γίνεται nožem, muž γίνεται mužem.
-
Τώρα η κύρια παγίδα — ο λόγος που είσαι εδώ. Για μεταφορικά μέσα και εργαλεία ΔΕΝ χρησιμοποιείς πρόθεση. Λες idem vozom, όχι idem s vozom. Κράτα την πρόθεση s μόνο για συντροφιά, για ανθρώπους. Το τρένο δεν είναι η παρέα σου — είναι το μέσο σου.
-
Για να γίνει σαφές, μια αντιπαράθεση. Putujem autobusom — αυτό είναι μέσο, χωρίς πρόθεση. Αλλά razgovaram sa vozačem — αυτό είναι συντροφιά, ένα πρόσωπο, οπότε sa. Ίδια πτώση, αλλά η πρόθεση εξαρτάται από το αν είναι μέσο ή συντροφιά.
-
Και ένα τελευταίο παράδειγμα που ενώνει και τις δύο έννοιες σε μία πρόταση. Μέσο χωρίς πρόθεση, συντροφιά με πρόθεση: Putujem autobusom sa prijateljem. I travel by bus with a friend. Autobusom — μέσο, σκέτη οργανική· sa prijateljem — συντροφιά, με πρόθεση. Και τα δύο στην οργανική, αλλά μόνο το ένα παίρνει sa.
-
Ανακεφαλαίωση. Η οργανική απαντά στο čime? (με τι;) και στο s kim? (με ποιον;). Η κατάληξη είναι -om και -em μετά από μαλακά σύμφωνα. Μέσο και μεταφορά: χωρίς πρόθεση — idem vozom, pišem olovkom. Συντροφιά: s ή sa — sa sestrom. Θυμήσου: το τρένο είναι μέσο, όχι συντροφιά.