Serbski celownik (dativ) – komu coś dajesz
Celownik, po serbsku <strong>dativ</strong>, to przypadek odbiorcy – tej osoby albo rzeczy, do której skierowana jest czynność: komu coś dajesz, do kogo piszesz, komu pomagasz. Odpowiada na pytania <strong>kome?</strong> (komu?) i <strong>čemu?</strong> (czemu?). Jeśli znasz polski, masz już dobrą intuicję: nasz celownik (trzeci przypadek) działa tak samo i bywa nazywany przypadkiem odbiorcy. Serbski celownik pełni więc tę samą rolę co polski – różnią się przede wszystkim końcówki i lista czasowników, więc na nich się skup. W liczbie pojedynczej zasada jest prosta. Rzeczowniki rodzaju męskiego i nijakiego dostają końcówkę <strong>-u</strong>: <em>brat → bratu</em>, <em>prozor → prozoru</em>, <em>dete → detetu</em>. Rzeczowniki żeńskie zakończone na -a tracą to -a i przyjmują <strong>-i</strong>: <em>sestra → sestri</em>, <em>žena → ženi</em>. Dwie końcówki, -u i -i, to serce całego celownika. Zobaczmy to w zdaniach. „<strong>Dajem knjigu bratu.</strong>” – daję książkę bratu. To, co dajesz (knjigu), stoi w bierniku, a odbiorca (bratu) w celowniku: brat plus -u. „<strong>Pišem sestri.</strong>” – piszę do siostry; sama końcówka -i niesie tu znaczenie odbiorcy, nie potrzeba żadnego dodatkowego słówka. Tak samo działa przekazywanie dwóch rzeczy naraz: „<strong>Dajem deci poklone.</strong>” – prezenty (poklone) w bierniku, dzieci (deci) w celowniku. Celownika wymaga konkretna grupa czasowników. Najważniejsze to <em>dati</em> (dać), <em>reći</em> (powiedzieć), <em>pisati</em> (pisać), <em>pomoći</em> (pomóc), <em>verovati</em> (wierzyć, ufać) i <em>zahvaliti</em> (podziękować). Pojawia się też po przyimkach kierunku <strong>prema</strong> i <strong>ka</strong> („w stronę”): „<strong>Idem ka gradu.</strong>” – idę w stronę miasta, grad → gradu. Uważaj na dwie pułapki. Po pierwsze, czasownik <em>pomoći</em> rządzi w serbskim celownikiem, nie biernikiem – tak samo jak polskie „pomóc” (pomagam komuś, nie kogoś). Mówimy więc „<strong>Pomažem prijatelju.</strong>” i „<strong>Pomažem bratu.</strong>”, a nie „pomažem brata”. Intuicja z polskiego pomaga, ale pilnuj serbskiej formy. Po drugie, w rzeczownikach żeńskich na -ka głoska k przed -i przechodzi w c: <em>majka → majci</em>, <em>ruka → ruci</em>, <em>devojka → devojci</em>. Dlatego mówimy „<strong>Kažem majci.</strong>” (mówię matce), nigdy „kažem majki”. Opanuj te dwa szczegóły, a celownik przestanie być problemem.
Przykłady
- Dajem knjigu bratu. I'm giving the book to my brother.
- Pišem sestri. I'm writing to my sister.
- Pomažem prijatelju. I'm helping a friend.
Cała lekcja
Wszystko z filmu, w tekście.
-
Dajesz komuś książkę, piszesz do kogoś list, pomagasz komuś. Ale komu? To komu ma w serbskim swój przypadek — celownik, czyli dativ. Jeśli go pomylisz, zdanie zabrzmi błędnie. Opanujmy go do końca.
-
Celownik to przypadek odbiorcy — tego, kto coś dostaje lub komu czynność jest przeznaczona. Odpowiada na pytanie komu? albo czemu?. To tak zwane dopełnienie dalsze: nie to, co dajesz, lecz ten, komu dajesz.
-
Oto jak tworzy się końcówki. Rodzaj męski i nijaki dostają końcówkę -u: brat staje się bratu, dete staje się detetu. Rodzaj żeński na -a dostaje końcówkę -i: sestra staje się sestri. Dwie końcówki — to serce celownika.
-
Zacznijmy od najprostszego przykładu — czasownik dati, dawać. Dajesz książkę, ale komu? Bratu. Dajem knjigu bratu. Daję książkę bratu. Knjigu to to, co dajesz — to biernik. A bratu to ten, komu dajesz — to celownik, brat plus -u.
-
Teraz rodzaj żeński. Piszesz list, a odbiorcą jest siostra. Sestra traci -a i dostaje -i: Pišem sestri. Piszę do siostry. Sama końcówka -i w sestri niesie znaczenie odbiorcy — żadne dodatkowe słowo nie jest potrzebne.
-
A oto najważniejszy czasownik do zapamiętania — pomoći, pomagać. W serbskim nie pomagasz kogoś, lecz pomagasz komuś. Czasownik pomoći wymaga celownika: Pomažem prijatelju. Pomagam przyjacielowi. Prijatelj staje się prijatelju — celownik, nie biernik. To pułapka, o której jeszcze powiemy.
-
Spójrzmy na pełne formy na jednym rzeczowniku męskim i jednym żeńskim, żeby utkwiły w głowie. Brat w celowniku daje bratu, sestra daje sestri, majka daje majci — zauważ, jak k przed -i przechodzi w c.
-
Celownik nie pojawia się tylko przy czasownikach dawania. Występuje też po niektórych przyimkach, najczęściej prema i ka, które oznaczają ruch w czyimś kierunku: Idem ka gradu. Idę w stronę miasta. Grad staje się gradu po przyimku ka. Tak samo byłoby prema gradu.
-
Warto zapamiętać grupę czasowników, które zawsze wymagają celownika. To między innymi: dati, reći, pisati, pomoći, verovati i zahvaliti. Przy każdym z nich odbiorca idzie w celownik.
-
A teraz główna pułapka. Czasownik pomoći wymaga w serbskim celownika, a nie biernika. Dlatego jest pomažem bratu, a nie pomažem brata. Ten, komu pomagasz, jest odbiorcą czynności, więc idzie w celownik.
-
Druga pułapka dotyczy rodzaju żeńskiego. W rzeczownikach na -ka spółgłoska k przed końcówką -i przechodzi w c. Majka nie daje majki, lecz majci. Tak samo: ruka daje ruci, devojka daje devojci.
-
I ostatni przykład, żeby wszystko połączyć. Dwa dopełnienia w jednym zdaniu: to, co dajesz, w bierniku, a ten, komu dajesz, w celowniku. Dajem deci poklone. Daję prezenty dzieciom. Poklone — biernik, to co dajesz; deci — celownik, odbiorcy.
-
Podsumujmy. Celownik to przypadek odbiorcy i odpowiada na komu?. Rodzaj męski i nijaki dostają -u, żeński na -a dostaje -i. Wymagają go czasowniki jak dati, reći i pomoći, a także przyimki prema i ka. Zapamiętaj: pomagasz bratu, nie brata. Teraz wiesz, komu jest skierowana czynność.