De datief in het Servisch (de ontvanger: aan wie?)
In het Nederlands bestaat geen levende naamvalsuitgang meer. Wie iets ontvangt, het meewerkend voorwerp, herken je aan de woordvolgorde of aan het voorzetsel „aan“: „ik geef het boek aan mijn broer“. Het zelfstandig naamwoord blijft daarbij ongewijzigd. In het Servisch werkt dat anders: de ontvanger zit verpakt in de uitgang van het woord zelf. Die naamval heet de datief (dativ), en hij beantwoordt de vragen <strong>kome?</strong> (aan wie?) en <strong>čemu?</strong> (waaraan?). De vorming is in het enkelvoud overzichtelijk. Mannelijke en onzijdige woorden krijgen de uitgang <strong>-u</strong>: brat wordt <strong>bratu</strong>, prozor wordt prozoru, dete wordt detetu. Vrouwelijke woorden op -a verliezen die -a en krijgen <strong>-i</strong>: sestra wordt <strong>sestri</strong>, žena wordt ženi. Let goed op één klankwisseling: een <strong>k</strong> voor de uitgang -i wordt een <strong>c</strong>. Daarom is het majka → <strong>majci</strong>, ruka → ruci, devojka → devojci. „Majki“ klinkt voor een Serviër meteen fout. De datief verschijnt vooral bij een vaste groep werkwoorden van geven en meedelen: <strong>dati</strong> (geven), <strong>reći</strong> (zeggen, vertellen) en <strong>pisati</strong> (schrijven). Vergelijk: <em>Dajem knjigu bratu.</em> — ik geef het boek aan mijn broer. Hier is knjigu de accusatief (wat je geeft) en bratu de datief (aan wie je geeft). Net zo: <em>Pišem sestri.</em> — ik schrijf aan mijn zus. De uitgang -i draagt zelf de betekenis „aan“; een los voorzetsel is overbodig. Een tweede groep drukt een houding tegenover iemand uit: <strong>pomoći</strong> (helpen), <strong>verovati</strong> (geloven, vertrouwen) en <strong>zahvaliti</strong> (bedanken). Juist hier zit de grootste valkuil voor Nederlandstaligen. In het Nederlands is „helpen“ een gewoon overgankelijk werkwoord met een lijdend voorwerp: je helpt iemand, niet „aan iemand“. In het Servisch eist <strong>pomoći</strong> echter de datief. Het is dus <em>Pomažem prijatelju.</em> en <em>Pomažem bratu.</em> — nooit „pomažem brata“. Onthoud: wie je helpt, is in het Servisch de ontvanger van je hulp en staat in de datief. Tot slot heeft de datief ook een richtingsbetekenis na de voorzetsels <strong>prema</strong> en <strong>ka</strong> („naar … toe“): <em>Idem ka gradu.</em> — ik ga naar de stad toe (grad → gradu). En bij twee voorwerpen in één zin gaat het gegeven ding in de accusatief en de ontvanger in de datief: <em>Dajem deci poklone.</em> — ik geef de kinderen cadeaus (deca → deci + poklone). Twee valkuilen om scherp te houden: <em>Kažem majci</em> (k→c, niet „majki“) en <em>Pomažem bratu</em> (datief, niet de accusatief „brata“).
Voorbeelden
- Dajem knjigu bratu. I'm giving the book to my brother.
- Pišem sestri. I'm writing to my sister.
- Pomažem prijatelju. I'm helping a friend.
De volledige les
Alles uit de video, in tekst.
-
Je geeft iemand een boek, je schrijft iemand, je helpt iemand. Maar aan wie? Dat aan wie heeft in het Servisch een eigen naamval — de datief. Mis je hem, dan klinkt de zin fout. Laten we hem volledig onder de knie krijgen.
-
De datief is de naamval van de ontvanger — wie iets krijgt of voor wie de handeling bedoeld is. Hij antwoordt op kome? (aan wie?) of čemu? (waaraan?). Het is het zogenaamde indirecte object: niet wat je geeft, maar aan wie je geeft.
-
Zo worden de uitgangen gevormd. Mannelijk en onzijdig krijgen de uitgang -u: brat wordt bratu, dete wordt detetu. Vrouwelijk op -a krijgt de uitgang -i: sestra wordt sestri. Twee uitgangen — dat is het hart van de datief.
-
Beginnen we met het duidelijkste voorbeeld — het werkwoord dati (geven). Je geeft een boek, maar aan wie? Bratu. Dajem knjigu bratu. Knjigu is wat je geeft — dat is de accusatief. En bratu is aan wie je geeft — dat is de datief, brat plus -u.
-
Nu vrouwelijk. Je schrijft een brief, en de ontvanger is je zus. Sestra verliest de -a en krijgt de -i: Pišem sestri. De uitgang -i op sestri draagt zelf de betekenis van ontvanger — er is geen extra woord nodig.
-
En hier het belangrijkste werkwoord om te onthouden — pomoći (helpen). In het Servisch help je niet iemand in de accusatief, maar aan iemand. Het werkwoord pomoći eist de datief: Pomažem prijatelju. Prijatelj wordt prijatelju — datief, geen accusatief. Dit is een valkuil waarover we het nog gaan hebben.
-
Laten we de volledige vormen bekijken op één mannelijke en één vrouwelijke naam, zodat ze blijven hangen. Brat wordt in de datief bratu, sestra wordt sestri, majka wordt majci — let op hoe de k voor de -i in c verandert.
-
De datief komt niet alleen voor bij werkwoorden van geven. Hij komt ook na sommige voorzetsels, vooral prema en ka, die beweging in iemands richting aanduiden: Idem ka gradu. Grad wordt gradu na het voorzetsel ka. Hetzelfde geldt voor prema gradu.
-
Het loont om een groep werkwoorden te onthouden die altijd de datief vragen. Dat zijn onder andere: dati, reći, pisati, pomoći, verovati en zahvaliti. Bij elk gaat de ontvanger in de datief.
-
En nu de grootste valkuil. Het werkwoord pomoći vraagt in het Servisch de datief, niet de accusatief. Daarom is het pomažem bratu, en niet pomažem brata. Wie je helpt, is de ontvanger van de handeling en staat dus in de datief.
-
De tweede valkuil betreft het vrouwelijk. Bij zelfstandige naamwoorden op -ka verandert de medeklinker k voor de uitgang -i in c. Majka wordt niet majki, maar majci. Net zo: ruka wordt ruci, devojka wordt devojci.
-
En een laatste voorbeeld, om alles samen te brengen. Twee objecten in dezelfde zin: wat je geeft in de accusatief, aan wie je geeft in de datief. Dajem deci poklone. Poklone — accusatief, wat je geeft; deci — datief, de ontvangers.
-
Samengevat. De datief is de naamval van de ontvanger en antwoordt op kome?. Mannelijk en onzijdig krijgen -u, vrouwelijk op -a krijgt -i. Werkwoorden als dati, reći en pomoći vragen hem, net als de voorzetsels prema en ka. Onthoud: pomažeš bratu, niet brata. Nu weet je aan wie de handeling gaat.